SHUMË POEZI SOT NUK THONË ASGJA
Poezia moderne shqiptare asht në nji udhëkryq: nga njëna anë dëshiron me qenë e zashme, nga ana tjetër rrezikon me u ba za pa shpirt. Por, potenciali mundet me qenë aty. Mjafton që poetët të guxojnë me qenë të vërtetë, jo vetëm të përditshëm. Sepse koha kalon shpejt, por poezia që ka shpirtin, frymën… ajo mbetet
Shkëlzen HALIMI
Ledia Dushi është poete, përkthyese dhe studiuese, e lindur në vitin 1978 në Shkodër. Ajo njihet për poezinë e saj të shkruar në dialektin geg, një zgjedhje veçanërisht domethënëse në një panoramë letrare të dominuar kryesisht nga standardi.
Dushi ka studiuar gjuhë dhe letërsi shqipe, duke përfunduar doktoraturën në etnologji dhe folklor në Akademinë e Studimeve Albanologjike në Tiranë. Kërkimet e saj akademike përqendrohen në etnografinë dhe ritet fetare, në veçanti në ritualet mortore dhe ritet apotropaike të veriut të Shqipërisë. Ajo ka dhënë mësim në Universitetin e Beogradit dhe në Universitetin Europian të Tiranës, si dhe ka punuar si studiuese shkencore pranë Akademisë së Studimeve Albanologjike në Tiranë. Aktualisht është drejtoreshë e Bibliotekës së Shkodrës “Marin Barleti”.
Kontributet e Dushit në letërsinë shqipe janë vlerësuar me disa çmime, ndër të cilat edhe ai i Ministrisë së Kulturës për librin më të mirë debutues në vitin 1998, me Ave Maria bahet lot, Eurorilindja 1997. Më pas ka botuar përmbledhjet poetike “Seancë dimnash” Camaj-Pipa 1999, “me mujt me fjetme kthimin e shpendve” IDEART 2009 si dhe përmbledhjen antologjike “nnji fije t`thellë gjaku” ONUFRI 2019. Veprat e saj janë përkthyer në gjuhë të ndryshme të huaja, duke zgjeruar kështu ndikimin e saj përtej lexuesve shqipfolës.
Dushi njihet gjithashtu si përkthyese e autorëve si Umberto Eco, Andrea Camilleri, Jorge Luis Borges, Carlos Ruiz Zafon, Hilary Mntel etj.
HEJZA: Poezia shqiptare sot po na shfaqet si një fjalë e lirë, por jo gjithmonë e thellë; si një revoltë formale, por jo gjithmonë e ndjeshme. A mendoni se poezia jonë po e humb përmasën e saj shpirtërore në përpjekje për të qenë moderne, e kapshme, madje e konsumueshme? Çfarë e bën një poezi të sotme vërtet të vlefshme në një realitet ku gjithçka kalon shpejt?
LEDIA DUSHI: Kjo asht nji pyetje thelbësore, që prek vetë qenien e poezisë në kohët moderne, veçanërisht në kontekstin shqiptar, ku kultura shpesh luhatet mes traditës dhe nevojës për me u dukë bashkëkohore, madje “internacionalisht e përkthyeshme”. Poezia shqipe sot asht vërtet ma e lirë në formë, pa rimë, pa metër, me shumë ndikime nga poezia bashkëkohore. Ajo kërkon me kenë ma “urbane”, ma “e drejtpërdrejtë”, ndonjiherë ma “Instagram-friendly”. Por, pyetja që lind natyrshëm asht: në këtë çlirim formal, a po humbet ajo që e ka mbajt poezinë gjallë ndër shekuj, përmasa shpirtnore, tensioni ekzistencial, ndjesia e të pathanës?
Humbja shpirtnore apo transformimi: Nuk mundem me thanë se poezia shqiptare e ka humb plotësisht shpirtin, por po, në disa raste, ka nji prirje për me e shtir emocionin, për me qenë e lexueshme, por jo e lexueshme me zemër, si për me ndërtue nji “estetikë të zbrazëtisë”. Në përpjekje për me qenë ´n´kohë´, nji pjesë e saj zen vendin e reklamës kulturore ma shumë se të ndjeshmënisë së thellë.
E vërteta emocionale, jo ajo që duket si emocion, por ajo që lexohet si plagë e vërtetë, ose si ndriçim i mbrendshëm. Nuk ka randësi forma nëse ndjesia është reale.
Ndjeshmënia e ndërgjegjshme, jo vetëm që poezia të prek, por me mendue. Poezia e mirë nuk asht thjesht ndjesi, asht nji reflektim i përshkruem përmjet nji gjuhe të koncentrueme.
Gjuha si zbulim, jo si dekor, shumë poezi sot luejn me fjalët, por nuk thonë asgja. Poezia e vlefshme përdor gjuhën për me zbulue nji t´fsheht´, nji dritë, nji kërsitje t´ mbrendshme që lexuesi nuk e ka ndje kurrë ma parë. Autenticiteti, n´nji botë ku gjithçka kalon shpejt, nji poezi e vërtetë asht ajo që ndalet, nuk i frikësohet heshtjes, ndjesisë së randë, apo edhe vetmisë.
Rezistenca ndaj konsumimit të menjihershëm, poezia e vërtetë nuk “konsumohet”, ajo mbetet, ndërron temperaturën mbrenda teje, zen vend mbrenda nesh. Poezia që jeton gjatë asht ajo që nuk kërkon menjiherë pëlqimin, por thjesht ekziston me integritetin e vet.
Poezia moderne shqiptare asht në nji udhëkryq: nga njëna anë dëshiron me qenë e zashme, nga ana tjetër rrezikon me u ba za pa shpirt. Por, potenciali mundet me qenë aty. Mjafton që poetët të guxojnë me qenë të vërtetë, jo vetëm të përditshëm. Sepse koha kalon shpejt, por poezia që ka shpirtin, frymën… ajo mbetet.
HEJZA: Përdorimi i gegërishtes në poezinë bashkëkohore nuk është thjesht një rikthim nostalgjik te një formë arkaike e shprehjes, por një zgjedhje e vetëdijshme artistike, identitare dhe kulturore. Është një rikthim te tingulli origjinal i ndjeshmërisë, ku fjala nuk është zbukuruar për t’u kuptuar nga të gjithë, por për të shprehur me saktësi atë që ndodh brenda shpirtit poetik. Çfarë peshe mbart përdorimi i gegnishtes në poezinë tuaj? Është një zgjedhje estetike, identitare apo rezistencë kulturore?
LEDIA DUSHI: Kjo mënyrë e të parashtruemit të gegnishtes si “rikthim te tingulli origjinal i ndjeshmënisë” asht jashtëzakonisht e saktë dhe ngërthen në vetvete nji të vërtetë që shumë poetë të sotëm, vetëdijshëm ose jo, e ndjejnë: gegnishtja nuk asht thjesht nji dialekt, asht nji temperaturë tjetër shpirtnore e gjuhës shqipe. Në këtë kuptim, përdorimi i saj në poezi nuk mund të jetë nji veprim asnjanës apo vetëm teknik. Ai mbart peshë estetike, identitare dhe kulturore dhe për shumë poetë, asht nji akt qëndrese ndaj nji standardi që shpesh e ka reduktue kompleksitetin emocional e historik të gjuhës shqipe në nji formë të unifikueme, e të “zbutun”.
Po cila asht pesha që mbart gegnishtja në poezinë e nji autori?
Asht zgjedhje estetike: Gegnishtja ka nji muzikalitet të natyrshëm, nji afërsi me të folmen intime, që shpesh mungon në standard. Ajo e sjell poezinë ma afër gojës dhe shpirtit, gjithashtu asht ma pak e ndërmjetësueme. Kur përdoret me ndjeshmëni dhe mjeshtëri, nuk ka nevojë për zbukurime, sepse vetë gjuha asht mish i gjallë i ndjesisë.
Asht zgjedhje identitare: Për poetët që vijnë nga veriu, ose që ndjehen të lidhun me traditën e gegnishtes, përdorimi i saj asht rrajë, nji mënyrë për me qëndrue lidhun me origjinën, me zanet e fëminisë, me nji kujtesë që nuk mund të përkthehet lehtësisht në standard. Poezia në gegnisht shpesh ka nji përmasë të thellë vetë-njohjeje dhe vetë-pranimi.
Rezistencë kulturore: Në nji klimë ku uniformizimi gjuhësor ka dominue për dekada, sidomos përmes edukimit dhe botimeve zyrtare, me shkrue gegnisht asht edhe nji akt qëndrese, nji mënyrë për me ruejt nji pasuni kulturore që ka qenë sistematikisht e nënvlerësueme. Asht nji formë kthimi të sovranitetit poetik, ku poeti zgjedh gjuhën që e shpreh ma së thelli, jo atë që pritet prej tij.
Gegnishtja në poezi nuk asht zgjedhje letrare, asht gjuhë e mbrendshme. Asht si me marrë frymë me mushkëni t’veta, jo me mjete që e sjellin nga jashtë oksigjenin. Nuk mendoj se shkruhet në nji formë gjuhësore për me u dallu, porse dhimba, kujtesa e nostalgjia nuk munden me u bart prej trajtash që ofrohen së jashtmi. Ajo asht nji farë ritmi që matet veç prej do zemrash…
Pra, përdorimi i gegnishtes asht ma shumë sesa formë. Asht thelb. Dhe në nji kohë ku gjithçka kërkon me qenë e zbutun, e përtypshme, e pëlqyeshme, ajo asht nji kujtesë e gjallë që poezia vjen si prej nënkambëve e ashtu nga mbikryet (prej toke e prej qielli).
HEJZA: Në shumë kultura të mëdha, dialekti nuk është thjesht një formë e folur e gjuhës, por një shprehje e thellë e identitetit kulturor, historik dhe shpirtëror. Në letërsi, dialekti shpesh sjell me vete një afërsi më të thellë me tokën, me kujtesën, me ndjeshmërinë intime të një komuniteti. Si e shihni rolin e dialekteve në kulturat e gjuhëve të ndryshme? A është përdorimi i tyre në letërsi një akt estetiko-identitar që tejkalon kufijtë e një shprehje thjesht gjuhësore?
LEDIA DUSHI: Përgjigjja e shkurtër asht: po, përdorimi i dialekteve në letërsi asht shumë ma tepër sesa nji zgjedhje gjuhësore, asht nji akt estetiko-identitar, shpirtnor, shpesh edhe politik. Në çdo kulturë ku dialekti asht ruajt si mënyrë e gjallë e të shprehunit, letërsia që buron prej tij asht bartëse e nji fuqije të posaçme, ajo asht ma e trupshme, ma intime, ma tokësore, në nji kandvështrim. Jo vetëm sepse dialekti lidhet me vendin dhe njerëzit, por sepse ruen mënyrën se si nji komunitet ndjen, mendon, e përjeton dhe e përfton botën. Nëse flasim në lidhje me dialektin si identitet kulturor, në kultura të mëdha si ajo italiane, gjermane, kineze apo arabe, dialektet nuk janë vetëm varietete gjuhësore, ato janë kodi shpirtnor i nji rajoni.
Nëse flasim për dialektin si mjet estetik, dialekti ka muzikën e vet, ritëm të vetin, madje edhe nji mënyrë të veçantë për me ndërtue metaforën. Kjo i jep letërsisë: Tingull të veçantë, shumë ma afër të folunes së gjallë, ma spontan. I jep gjithashtu oralitet, në shumë raste, përdorimi i dialektit ruen përmasën orale të letërsisë, gja që e lidh me rrëfimin tradicional, me legjendën, me kujtesën e transmetueme me za. I jep sinjal emocional, sepse dialekti asht shpesh gjuha e fëminisë, e të parëve, e mallëngjimit. Në poezi dhe prozë, kjo përkthehet në nji ton emocional që gjuha standarde shpesh nuk mundet me e mbart.
Nëse flasim për dialektin si mjet i rezistencës, në shumë raste, përdorimi i dialektit asht akt kundër kolonizimit kulturor, unifikimit të dhunshëm gjuhësor apo fshimjes së dallimeve rajonale. Kështu, ai bahet: Deklaratë identitare: “Unë vij nga kjo tokë, dhe gjuha ime ka të drejtë me ekzistue.” Asht mbrojtje e kujtesës kolektive: sepse kur zhduket nji dialekt, nuk humb vetëm nji mënyrë për me thanë fjalët, por nji mënyrë për me e përftu botën. Dialekti në letërsi nuk asht thjesht nji mjet stili. Ai asht akt i thellë i përkatësisë, kujtesës dhe ndjeshmënisë. Ai krijon nji marrëdhanie të drejtpërdrejtë me lexuesin që ndan të njëjtin kod kulturor, por edhe sfidon lexuesin e jashtëm të hyjë në nji univers tjetër përmes gjuhës.
Për këtë arsye, dialekti në letërsi nuk asht periferik, asht thelbësor. Jo vetëm për me ruejt larminë e gjuhës, por edhe për me afirmue larminë e mënyrave të të ndjerit. Në fund të fundit, gjuha letrare e vërtetë nuk asht ajo që i unifikon të gjithë, por ajo që ndez nji za të mbrendshëm që nuk e kishim ditun se e kishim. Dialekti ban pikërisht këtë.
HEJZA: Sot duket se ka një rikthim entuziast drejt gegërishtes në poezi, në prozë, madje edhe në rrjete sociale shqiptare. Por, ky rikthim, me sa po shihet, në të shumtën e rasteve po ndodh pa standard, pa kujdes ndaj natyrës së vërtetë të gegërishtes, pa njohje të thellë të strukturës së saj. A është kjo një liri e vonuar, apo një banalizim i asaj që dikur ishte një kod i pasur kulturor? Si e shihni përdorimin gjithnjë e më të shpeshtë të gegërishtes në shkrime të ndryshme sot? A ka ardhur koha për të menduar seriozisht për një standardizim të saj, për të mos e lënë vetëm si stil të lirë ose identitet emocional?
LEDIA DUSHI: Pyetja që ngrini asht nji nga ma të randësishmet në debatin aktual mbi gjuhën dhe letërsinë shqipe: rikthimi i gegnshtes, a asht një çlirim i vonuem apo banalizim i nji thesari kulturor? A mos rrezikojmë që, në emën të nji lirie gjuhësore të mirëpritun, të krijojmë nji pseudo-gegnishte, të sipërfaqshme dhe shpesh të pavetëdijshme për vlerën që mban?
Dy realitete bashkëjetojnë sot: Liria e vonueme, por e nevojshme.
Mbas dekadash shtypje kulturore dhe përjashtimi nga standardi, përdorimi i gegnishtes në publikime, media, rrjete sociale dhe art asht padyshim nji hap përpara drejt diversitetit gjuhësor dhe afirmimit të identiteteve të ndryshme shqiptare. Ky asht nji çlirim i natyrshëm, nji reagim ndaj unifikimit të detyruem, ku gegnishtja u kufizue në sferën private apo në letërsinë “me leje”.
Sot gegnishtja përdoret si mënyrë vetëshprehje, rezistence dhe identiteti, madje shpesh si alternativë ndaj nji standardi që ndiehet i ftohtë, institucional, jo personal.
Rreziku i banalizimit: Megjithatë, ka nji rrezik real: shumë nga ata që e përdorin gegnishten sot, sidomos në rrjete sociale apo në poezinë që ndjek moden e momentit, nuk kanë nji njohje të vërtetë të strukturës, rregullave dhe finesës së saj. Përdorimi i saj shpesh bahet me gjysmë-lexime, ose me nji gegnishte të “qytetnueme”, të shqiptueme thjesht për efekt tingulli, jo për kuptim apo thellësi.
Kjo gja çon në: Reduktimin e gegnishtes në aksesor stilistik (p.sh., për me tingëllue “ndryshe”, “autentik”, “i rrajëve”), humbjen e saktësisë semantike dhe sintaksore, konfuzionin mes gegnishtes së vërtetë dhe formave të deformueme nga përkthimi fonetik ose huazime artificiale.
A ka ardhë koha për standardizimin e gegnishtes? Po, asht koha për me mendue seriozisht, jo domosdoshmënisht për nji standard kombëtar të ri paralel, por për:
Dokumentim dhe përkujdes gjuhësor: Nji kodifikim funksional të gegnishtes (ose gegnishteve kryesore) që të mund të përdoret me vetëdije në letërsi, media dhe edukim.
Arsimim dhe ndërgjegjësim: Mësim ma i thelluem në shkolla dhe universitete për dialektet si pasuni gjuhësore, jo si pengesë për “gjuhën e përbashkët”.
Mbështetje akademike dhe letrare: Puna e vazhdueshme e albanologëve dhe gjuhëtarëve për me analizue e përpunue nji normë të qëndrueshme të gegnishtes që respekton variacionin pa u kthye në kaos.
Rritja e dukshme e përdorimit të gegnishtes asht shejë e shëndetshme kulturore, por ka nevojë për kujdes, arsyetim dhe dijeni. Sepse nëse e trajtojmë gegnishten si stil kalimtar apo si formë efekti, do ta konsumojmë si çdo modë tjetër, ndërsa nëse e trajtojmë si strukturë gjuhësore të gjallë, të mbështetun në kujtesë, ndjeshmëni dhe dije, ajo mund të bahet shtyllë e randësishme e letërsisë dhe identitetit shqiptar të së ardhmes. Kështu, nuk mjafton ta përdorim gegnishten. Duhet me e kuptue, me e kultivue dhe me e ruejt, jo për me e ngurtësue, por për me ia dhanë dinjitetin që ka pasë gjithmonë, edhe kur ka hesht.
HEJZA: Në historinë e letërsisë shqipe, gjuha nuk ka qenë kurrë thjesht mjet komunikimi, por ka qenë gjithmonë edhe shenjë përkatësie, mënyrë mendimi, dhe nganjëherë, një akt kundërshtimi. Standardizimi i gjuhës shqipe, sado i domosdoshëm për ndërtimin e një identiteti kombëtar dhe akademik, ka lënë pas vetes hije të gjata, sidomos mbi dialektin gegë, i cili për shekuj ka qenë trung i fuqishëm i krijimtarisë letrare dhe gojore shqiptare. Sa e përfaqëson gegërishtja botën tuaj të brendshme dhe të jashtme? A është kjo një mënyrë për t’i dhënë zë një realiteti të margjinalizuar, përtej kufijve letrarë?
LEDIA DUSHI: Kjo pyetje vjen si vijim i natyrshëm i nji reflektimi shumë ma të thellë: kur nji shkrimtar zgjedh me shkrue gegnisht, a po thotë thjesht nji fjali ndryshe, apo po ndërton nji tjetër mënyrë për me e pa botën? Në këtë kuptim, gegnishtja nuk asht thjesht nji kod gjuhësor, por nji mënyrë të qenuri, nji peizazh i brendshëm, që bart me vete ritmin e tokës, frymen e kujtesës kolektive dhe hijet e nji kulture që për nji kohë të gjatë asht mbajt në margjina. Prandaj, për shumë autorë, gegnishtja nuk asht zgjedhje stilistike, asht akt njohje i vetes, madje akt drejtësie ndaj nji bote që u heshtue institucionalisht.
Gegnishtja si përfaqësuese e botës së mbrendshme: Për nji shkrimtar që asht rritë me gegnishten si gjuhë të fëminisë, të rrëfimit, të lutjes apo të heshtjes, ajo asht ma shumë se përfaqësim i realitetit, asht vetë ndjeshmënia e përjetimit.
Ndjenja vjen ndryshe në gegë: fjalët nuk janë thjesht sinonime të fjalëve në standard, ato kanë trup tjetër, ndjesi tjetër, përkujtesë tjetër. Malli, turpi, dashunia, dhimbja, krenaria, në gegnisht ndjehen ma të zhveshuna, ma të pambrojtuna, ma tokësore në mos dhe, në të njejtën kohë, ma të epërme në tonin e tyne.
Gegnishtja si përfaqësuese e nji bote të jashtme të lanë në hije: Duke shkrue në gegnisht, nji autor nuk artikulon vetëm ndjesinë personale, ai i jep za nji kulture të tanë që për dekada me radhë asht lexue si “e dytë”, “e papërshtatshme”, “dialektale”, por jo “kombëtare”.
Gegnishtja në letërsi asht akt i kundërshtimit të heshtun, nji deklaratë se letërsia nuk lind vetëm në qendrat e njohuna të normës, por edhe në skajet, në të folmet që dikur janë shpallë “jo letrare”.
Asht nji za për të papërfaqësuemit, për realitete që nuk kanë pasë vend në librat shkollorë apo në katedrat akademike, por që kanë qenë gjithmonë aty: në kangët, rrëfimet, legjendat, urtësitë dhe dhimbjet e nji populli.
Përtej kufijve letrarë, gegnishtja si akt kulture dhe vetëdije: Në këtë pikë, përdorimi i gegnishtes kalon nga letrarja në shoqërore. Ai bahet:
Nji kërkesë për hapsinë të barabartë në kujtesën kombëtare.
Nji përpjekje për me ruejt pasuninë e diversitetit gjuhësor, jo për ta unifikue në nji standard të vetëm.
Nji afirmim i faktit se identiteti shqiptar asht shumëzash, shumëngjyrësh dhe shumëkohor.
Gegnishtja nuk përdoret për me dalë ndryshe, por sepse asht mënyra e vetme me e shpreh veten pa u tradhtue. Ajo nuk asht kostum që e vesh për poezi, por lëkurë që e ke prej lindjes. E përmes saj, flet për nji botë që nuk u dëgjue gjatë, jo me zhurmë, por me të drejtën që ka për me u kujtue.
Prandaj po: përdorimi i gegnishtes në këtë kuptim asht ma shumë se nji zgjedhje letrare, asht rrënjosje në nji tokë që asht përpjek me mbijetue, dhe tash po rikërkon të drejtën e saj me frymë, me fjalë, me shpirt.
HEJZA: Poetët janë ata që, më shumë se të tjerët, e bartin në gjuhë traumën, kujtimin, mitin e humbur, fjalën që dikur nuk është thënë dot. Kujtesa në poezi nuk është arkiv, është ndjesi, lëkurë, heshtje që kërkon formë, dhimbje që kërkon kuptim. Në poezinë tuaj, kujtesa duket se shfaqet jo si rrëfim linear, por si një rrjedhë e ndërprerë ndjenjash, figurash dhe mbylljesh të pazëna me kohën. A është poezia për Ju një mënyrë për të rindërtuar kujtesën personale e kolektive, apo për të ndjekur ato fije që koha i ka shqyer e fjala përpiqet t’i lidhë sërish?
LEDIA DUSHI: Pyetja juej është aq e saktë në thelb, saqë e ndjen vetë se nuk pyet thjesht për procesin e poezisë, por për një mënyrë të të jetuemit përmes saj. Sepse, për nji poet, poezia nuk asht rrëfim, asht rrënoja që merr frymë, ashtë koha që nuk ecën përpara, por pulson në brendësi.
Kujtesa në poezi nuk asht arkiv, asht trup.
Për mue dhe për shumë poetë që shkruejn me ndjeshmëni të thellë, poezia nuk rindërton kujtesën siç asht, por siç asht ndje e përjetue. Nuk ka nji kronologji të kjartë, nuk ka rrëfim të plotë, sepse trauma, malli, faji, humbja apo dashnia nuk ndodhin me rend, ato shpërthejnë, zhduken, rikthehen, deformohen, heshtin.
Në këtë kuptim: Poezia asht akt gërmimi, jo për me gjetë fakte, por për me ringjall emocione që koha i ka mbulue me pluhun, por nuk i ka zhduk. Kujtesa poetike asht ndërpre, si nji letër e djegun që e lexon nga skajet, ose si nji fjalë që s’asht thanë dot dhe që e ndjen vetëm nga pesha e heshtjes që ka lanë mbas.
Poezia si ndjekje e fillit të këputun: Në poezinë time dhe ndoshta në atë të çdo poeti që shkruen me vetëdijen e kujtesës, fjala asht nji përpjekje për me mbajt bashkë ato që koha, trauma apo harresa kanë këput: Pjesë të vetes që nuk janë thanë kurrë me za, histori familjare të copëtueme nga heshtja, nji gjuhë që dikur asht ndalu, turpnu, deformu, nji vend që ka ndryshue aq shumë, sa nuk e njeh ma, por që nuk meh së dashtuni.
Pra, poezia nuk asht për me rrëfye të kaluemen, por për mos me e lanë atë me humb kuptimin. Por për mos me lejue që humbja me u zhduk, për mos me pranue që ajo që s’u tha, nuk ka pasë peshë.
Poezia si formë e kujtesës së pambrojtun: Për poetin, kujtesa asht nji trup i pambrojtun, i ekspozuem ndaj kohës, heshtjes dhe harresës. Dhe poezia asht mënyra për:
Me i dhanë asaj nji tjetër trup përmes imazheve, tingujve, ndalesave, pëshpëritjeve.
Me e shndërrue kujtimin në ndjesi, jo në histori. Sepse historia asht për të tjerët, poezia asht për atë që ende dhemb.
Me e lidhë veten me nji kolektiv që ndoshta s’e njeh ma veten, përmes nji gjuhe që asht shpesh ma e vjetër se vetë fjalët.
Poezia nuk ndihmon me rindërtu kujtesën si nji mur. Ajo ndihmon me jetue mes copash, dhe me i ndje ato si të tuat, edhe kur nuk i mban mend. Ajo ndihmon me ndjek ato fije të padukshme që lidhin mbrendinë me nji kolektiv të padukshëm që nuk flet gjithmonë, por gjithmonë pulson.
Prandaj, për mue, poezia asht jo vetëm mënyrë për me kujtue, por edhe akt për mos me harrue veten në nji harresë ma të madhe, atë kolektive. Nji lloj gjuhe që nuk e rikthen të kaluemen, por e shpëton nga zhdukja e plotë. Dhe kjo, ndoshta, asht gjithçka që mundet me ba fjala. Dhe mjafton.
HEJZA: Në një kohë kur ritmi i modernitetit synon të ndërpresë lidhjet me të kaluarën, poezia mbetet një nga pak hapësira ku mitet, këngët e moçme dhe rrëfenjat popullore gjejnë ende vend për të marrë frymë. Këto zëra të lashtë nuk mbijetojnë vetëm si kujtim, por si struktura të gjalla të ndjeshmërisë sonë kolektive, si një alfabet i pashkruar i shpirtit. Poezia që i risjell ato në një gjuhë të re, nuk ringjall vetëm imazhe, por edhe mënyrën se si ndjejmë dhe kuptojmë botën. Në krijimtarinë tuaj poetike fuqishëm ndihet jehona e këngëve popullore, mitologjisë dhe rrëfenjave të moçme. A është folklori për ju një material estetik apo një kod i thellë kulturor që ende na flet?
LEDIA DUSHI: Kjo pyetje shkon në vetë zemrën e asaj që poezia shpesh kërkon në heshtje: jo thjesht me shpik zane të reja, por me dëgju zanet që ende pulsojnë në thellësi të nënvetëdijes kolektive, zanet e kangës popullore, të mitit, të rrëfenjës së harrueme, të gjuhës që nuk asht shkrue, por që asht mbartun gojë n´gojë e n´shpirt brez mbas brezi.
Folklori: material estetik apo kod kulturor?
Për mue (dhe për shumë poetë që shkruejn me kujtesën si udhërrëfyes), folklori nuk asht thjesht nji burim frymëzimi apo dekor romantik. Ai asht nji strukturë e gjallë ndjeshmënie, nji kod i pashkruem, siç e formuloni ju aq bukur, që ende na flet, edhe kur s’e kuptojmë kjartë gjuhën e tij. Kangët popullore nuk janë vetëm poezi e vjetër, ato janë forma t´përpunueme të dhimbjes, dashunisë, mallit, humbjes, që ende jetojnë mbrenda nesh.
Mitologjia nuk asht trill, asht mënyra si nji kulturë i jepte kuptim mistereve që nuk mund t’i shpjegonte racionalisht, por që i ndjente thellë: jeta, vdekja, natyra, grueja, zanafilla, dënimi, shpresa. Rrëfenjat nuk janë thjesht histori për fëmijë, janë psikologji kolektive, janë mënyra si nji popull formon figurën e “tjetrit”, të “heroit”, të “fajtorit”, të “shpëtimtarit”.
Në poezinë time dhe ndoshta në çdo poezi që kërkon thellësinë, folklori asht nji alibi për ndjeshmëninë, jo për nostalgjinë.
Figura që mbajnë peshë shekujsh, p.sh. hije nanash që këndojnë natën, burra që detyrohen me u zhdukë, gurë që flasin…
Bahet fjalë për nji ritëm të gjuhës që nuk e shpikim ne, por e ka shpik zani i grave që vajtojnë ose i burrave që gjamojnë apo këndojnë ndër kuvende. Nji mënyrë për me ndje përtej mendimit, sepse miti, kanga, rrëfenja nuk kërkojnë me shpjegue botën, por me ndejë me te, me e ndigjue.
Pse na flet ende folklori? Sepse thellë-thellë, kemi mbetë po ata njerëz, edhe pse me celular e me AI ende ndjejmë: mungesën, fajin, mallin për atdheun që nuk është vetëm gjeografik, ankthin për fatin, dëshirën për shërim shpirtnor, kërkimin për nji kuptim që nuk vjen nga lajmet, por nga heshtja.
Folklori nuk asht mbrapambetje, asht kujtesë e gjallë që i jep dimension shpirtnor të përditshmes. Kur ai hyn në poezi, nuk bahet muzë, bahet nji tjetër gjuhë. Për mue, folklori asht nji kod i thellë kulturor që ende flet, por me za t´ulët. Poeti nuk e shpik atë, nuk e zbukuron me te poezinë, poeti ia afron veshin, e mëson si me ndigju në te gjuhën që nuk asht vetëm fjalë, por dridhje e kujtesës kolektive.
Në kohën e zhurmës dhe shpejtësisë, poezia asht ndoshta e vetmja hapsinë ku ai za i vjetër mundet me marrë sërish frymë. Dhe nëse ne nuk ia japim atë hapsinë, ai za nuk ka me heshtë, por ka me na mungu. Dhe ka me na mungu thellë, sepse asht zani ynë i lashtë, që na mban ende të lidhun mbas vetes.
HEJZA: Në epokën e mbingarkesës informative, ku gjithçka kërkon vëmendje të menjëhershme, vetmia krijuese është bërë një luks gjithnjë e më i rrallë. Poezia, si një akt i thellë përqendrimi dhe dëgjimi të brendshëm, duket sikur kërkon një hapësirë që nuk ekziston më në realitet, por vetëm në shpirt. A është ende e mundur ta gjesh atë qetësi që i lejon fjalës të lindë natyrshëm, pa u rrëmbyer nga zhurma? Si të ruhet vetmia krijuese? A mund të krijosh vërtet në një botë që gjithnjë e më shumë shpërqendron?
LEDIA DUSHI: Asht nji pyetje thelbësore dhe thellësisht aktuale, nji reflektim që prek jo vetëm poetët, por çdo njeri që përpiqet me krijue në nji botë që flet pajada dhe ndigjon gjithnji e ma pak.
Po a asht ende e mundun me e gjetë atë qetësi? Po, por nuk asht ma spontane, duhet me u fitue me vetëdije. Në të kaluemen, vetmia krijuese mund të vinte si rrjedhojë e kushteve jetësore, e ritmit ma t´ngadaltë, e mungesës së ndërpremjeve të vazhdueshme. Sot, ajo asht nji akt zgjedhje dhe rezistence. Duhet me e krijue, jo me e prit. Në këtë kuptim, ajo asht ma shumë nji vendim se sa nji gjendje.
Si me e ruejt vetminë krijuese? Me krijue rituale, jo vetëm kohë. Vetmia nuk asht vetëm mungesë njerëzish apo zhurme, asht nji prani e mbrendshme, nji përqendrim që vjen nga rikthimi i vazhdueshëm tek vetja. Rituale të vogla, veprimesh të thjeshta që përsëriten përditë e që nuk lypin asgja, janë si dyer që e hapi atë hapsinë. Duhet me vendos kufij me botën që asht e gatshme me të gllabëru. Teknologjia nuk asht armiku, por pa kufij bahet përmbytëse. Vetmia krijuese ruhet kur i jep kohë vetes pa sinjale, pa klikime, pa reagime. Edhe pak minuta larg teknologjisë, munden me u ba tempull i fjalës.
Duhet me pranue se përqendrimi asht nji akt lufte. Ndonjiherë duhet me e rimarrë veten dhjetë herë në nji orë. Mos prit pastërtinë absolute të mendjes, puna krijuese ndodh edhe në mes të turbullinës, nëse mban një fije lidhje me thelbin tand. Duhet me ruejt vetminë si nji marrëdhanie të gjallë. Ajo nuk asht vetëm mungesë kontakti me të tjerët, por nji kontakt i thellë me veten. Për me e ruejt, duhet ushqye me pyetje, ndigjim, meditim, përkujdesje. Ndonjiherë, për me krijue, mjafton mos me ikë nga vetja.
A asht e mundun me krijue n´nji botë që shpërqendron? Jo gjithmonë. Por mjafton me krijue ndonjiherë. Poezia nuk kërkon me e zotnue gjithmonë qetësinë, ajo kërkon vetëm me qenë i vëmendshëm kur ajo kalon. Si nji zog që ndalet në dritare për pak çaste: nëse je aty, mundesh me e ndigjue. Nëse je i shpërqendruem, ajo largohet.
Në fund, krijimi asht edhe akt i qëndresës, jo vetëm i frymëzimit. Vetmia krijuese nuk asht luks për të privilegjuemit, asht nevojë për të ndjeshmit. Dhe ata që ndjejnë thellë, gjithmonë do ta gjejnë nji mënyrë për me krijue hapsinën e tyne, edhe në mes të zhurmës.
HEJZA: Poeti, në njëfarë mënyre, është gjithmonë një lloj antropologu intuitiv: vëren, përthith, kodon dhe shfaq mënyrat si njerëzit jetojnë, ndiejnë, ndërtojnë lidhjet me botën. Kur poezia lind nga syri i një studiuesi të kulturës, ajo bëhet më shumë se ndjeshmëri, bëhet edhe dokument, ritual, shenjë e një strukture më të gjerë. Sa ka ndikuar formimi juaj në fushën e etnografisë në mënyrën se si e ndërtoni poezinë? A është fjala poetike për Ju një mënyrë për të ruajtur dhe përjetuar “botën e zhdukur” tradicionale?
LEDIA DUSHI: Kjo çështje asht nji ndër pikat ma të ndërlikueme dhe ma të pasuna në ndërthurjen mes letërsisë dhe shkencave humane: poeti si dëshmitar, si mbartës i kujtesës, por jo përmes dokumentit të ftohtë, përmes emocioneve, ritmit, ndjenjës, heshtjes. Nëse e shohim poetin si nji antropolog intuitiv, atëherë ai nuk përshkruen vetëm atë që sheh, ai përfton, ndjen strukturat e padukshme, mënyrat se si nji shoqni mendon, kujton, përsërit, harron. Poezia, sidomos ajo që vjen nga nji vetëdije etnografike, asht nji mënyrë për me ruejt atë që nuk ruhet dot ndryshe: një mënyrë të foluni që s’flitet ma, nji zakon që nuk praktikohet, nji forme dashnie që ka humb kuptimin në botën moderne.
Nëse je formue në etnografi ose në studime kulturore, kjo ndikon në disa nivele:
Vëzhgimi bahet ma i thellë. Nuk sheh vetëm atë që ndodh, por si ndodh, pse ndodh, dhe çfarë strukture e padukshme e udhëheq. Poeti-etonograf i sheh gjestet e përditshme si mbetje simbolike të nji universi të mahershëm.
Gjuha nuk asht vetëm mjet, por objekt studimi. Si i emnojnë gjanat në nji krahinë? Si tingëllon nji lutje e vjetër? Cila fjalë asht zhduk dhe pse? Poeti etnograf përdor gjuhën për me rikthye nji univers kulturor që s’ka ma za.
Poezia bahet vend ku “ruhet e shejta e përditshme”. Edhe nji fjalë si “lug” apo “gardh” mundet me mbajt mbrenda nji histori klasore, nji rrëfim që mundet me pasë të bajë me ekonominë, nji kujtesë brezash. Struktura e poezisë ndikohet nga format rituale. Ka poezi që ndjekin ritmin e vajit, të ninullës, të nji kallëzimi epik, jo rastësisht, por sepse poeti përthith format tradicionale të shprehjes dhe i rikthen në përvojë estetike, jo thjesht si formë nostalgjike.
Fjala poetike si ruejtëse e “botës së zhdukun”?
Jo vetëm rojë, por përjetim i dytë. Në poezinë me vetëdije kulturore, nuk ka vetëm “arkivim” të së shkuemes. Ka ringjallje të saj. Ajo botë e zhdukun nuk kthehet si skemë muzeale, por si ndjenjë e gjallë, si mënyrë e të ndjerit, që ndoshta ende asht e mundun, edhe pse nuk përmendet ma. Nëse ne po reflektojmë mbi këtë ide të poezisë me njifarë burimi a konteksti etnografik, kishte me qenë shumë interesante me pa ma tej në kohë, si ndërthuret dokumentimi me ndjeshmëninë, rituali me metaforën, kujtesa me rimën.
HEJZA: Lënda antropologjike shpesh i jep zë atyre që nuk janë dëgjuar: kulturave të vogla, praktikave të margjinalizuara, zakoneve që koha moderne përpiqet t’i zhdukë. Nga ana tjetër, krijimtaria letrare, pra, edhe poezia, kur është e ndershme, shpesh përpiqet të dëshmojë heshtjen e atyre zërave. A e ndjenë Ledia Dushi që poezia e saj i jep zë asaj që etnografia ndoshta e mbledh, por nuk e ndien plotësisht, gjuhës së nënës, riteve të braktisura, përfytyrimeve mitike të gruas, trupit dhe natyrës?
LEDIA DUSHI: Kjo pyetje prek një pikë kyçe të takimit mes etnografisë dhe poezisë, aty ku fakti i mbledhun nuk mjafton ma, sepse kërkohet ndjenja që e shpërthen kufinin e dokumentit, që e kthen materialin kulturor në përvojë të jetueme.
Duket se poezia, në kandvështrimin tim, i jep jetë asaj që etnografia vetëm e regjistron. Ajo nuk e përdor kulturën popullore si dekor, ajo mishnohet në poezi si strukturë mendimi dhe ndjenje, si botëkuptim i mbrendshëm. Aty nuk kemi vetëm fjalë të rralla, por një gjuhë të tanë që mendon ndryshe për trupin, vdekjen, gruen, kohën.
Poezia si dëshmi e heshtjes:
Poezia mundet me i dhanë za pikërisht atyne që heshtin, jo përmes nji qëllimi aktivist, por përmes nji ndigjimi të thellë poetik, që asht njikohësisht ndigjim kulturor.
Ritet dhe format e shprehjes tradicionale, të tilla si vajtimi, mallkimi, kanga rituale, nuk shfaqen si folklorizëm, por si forma të jetës që nuk kanë ma hapsinë në botën moderne, por që janë mbijetoja që ndërkallen në tjerrjen e poezisë si forma të dhimbjes, dëshpërimit, dëshirës.
Grueja dhe trupi: fjala vjen, në poezi feminiteti nuk asht as biologjik, as ideologjik: asht përfytyrue nëpërmjet arketipeve mitikë, nëpërmjet formave të përçuduna nga koha, nga përjashtimi. Trupi i grues në poezi asht nji hapsinë e shejtë dhe e rrezikshme njikohësisht, ku ndërthuren gjurmë të besimeve pagane dhe realiteteve matriarkale e patriarkale.
A e jep poezia atë që mungon në etnografi? Po, sepse poezia i jep za asaj që etnografia ndonjiherë e vëren, por nuk mundet me e përjetue. Poezia i jep frymë fakteve, rikthen ndjenjën në informacion, gjakun në zakon, trishtimin në rit. Etnografi mundet me e përshkrue nji vajtim, por poezia e vajton. Aty ku shkenca ruen distancën, poezia kridhet mbrenda, dhe nga ajo thellësi na sjell jo thjesht të dhana, por të dridhuna.
Në këtë kuptim, poezia asht mbartëse e heshtjes, e heshtjes që nuk duhet me u harrue. Poezia nuk asht thjesht nostalgjike, por aktive në ringjalljen e së shejtes që asht shue pa u kuptue mirë.
HEJZA: Në etnografi, miti nuk është thjesht trill, por një formë e thellë e njohjes së botës, një përfytyrim simbolik i së vërtetës. Në poezi, miti shpesh shndërrohet në një materie intime, një mënyrë për të shpjeguar të paprekshmen. A e konsideroni poezinë një vazhdimësi moderne të miteve dhe rrëfenjave që dikur kanë qarkulluar gojarisht në kulturën tonë? A është poeti një mitbërës i kohës së vet?
LEDIA DUSHI: Pa dyshim që poezia dhe miti janë dy anë të së njejtës monedhë të lashtë dhe të gjallë në të njejtën kohë.
Poezia si vazhdimësi e miteve: Në thelb, miti asht nji rrëfim i thellë simbolik që përpiqet me përshkrue botën, veten dhe marrëdhaniet mes tyne në nji mënyrë që nuk shkon vetëm përmes fakteve, por përmes kuptimeve të fshehuna, metaforave, arketipeve. Poezia, sidomos ajo me fuqi rituale dhe emocionuese, asht nji vazhdimësi moderne e atij rrëfimi, nji përpjekje për me kapë të paprekshmen, ato pyetje ekzistenciale që miti u përgjigjej dikur.
Nëse miti ishte dikur kujtesa kolektive e nji populli, poezia sot asht kujtesa e vetëdijshme dhe e ndjeshme që përpiqet me mbajt gjallë atë lidhje me të pavdekshmen, me përtejësinë që fjalët e zakonshme shpesh s’mund ta përshkruejn.
Poeti si mitkrijues i kohës së vet: poeti asht jo vetëm vëzhgues, por edhe krijues i miteve të reja, ose ripërpunues i atyne ekzistuese që shpërndahen në formën e simbolikës, imazheve dhe gjuhës së ndjeshme. Në botën moderne, ku rrëfimet tradicionale shpesh kanë humbë fuqi, poezia rikthen lidhjet e mbrendshme mes personit dhe universit, mes historisë dhe individualitetit. Poeti modern, në këtë kuptim, asht mitkrijues, sepse krijon figura, metafora, rrëfime që pasqyrojnë shpirtin dhe kohën në mënyra të reja, duke krijue legjenda personale dhe kolektive. Poezia asht jo vetëm e lindun nga miti, por vazhdon me qenë nji mjet jetësor për me ripërcaktue atë, për me e ripërtëri dhe për me e ba atë relevant për ne sot. Poeti asht nji qytetar i botës së mitit, por edhe nji ndërtues rrugësh të reja në atë territor.
Gjuha si truell poetik: Ashtu si nji bimë mundet me lulëzue vetëm në nji tokë të caktueme, edhe nji poezi mundet me lulëzue vetëm në nji gjuhë që përputhet me ndjeshmëninë e saj. Gjuha nuk asht vetëm sistem rregullash: ajo mbart ritëm, tonalitet, hije kuptimesh, histori kulturore, të cilat bahen thelbësore për formën që merr nji poezi.
Disa ndjesi nuk “përkthehen” kërkojnë të linden në nji idiomë të caktueme: Shpesh, nji imazh poetik vjen në nji gjuhë të caktueme dhe refuzon me qenë po aq i gjallë në nji gjuhë tjetër. Jo sepse përkthimi nuk asht i mirë, por sepse ai imazh e ka “temperaturën emocionale” të gjuhës që e ka frymëzue. Në këtë kuptim, poezia e zgjedh vetë gjuhën e saj.
Shkrimtarët dygjuhësh dhe dilema e “gjuhës amë të poezisë”: Ka poetë që shkruejn në ma shumë se nji gjuhë, por shpesh ndiejnë që poezia “vjen” ma natyrshëm në nji gjuhë të caktueme. Nuk asht domosdoshmënisht gjuha amtare, ndonjiherë asht ajo në të cilën kanë ndje ma thellë, kanë lexue ma shumë poezi, apo përjetue ma thellësisht dashuninë dhe humbjen.
Poezia si përkthim i mbrendshëm, edhe mbrenda të njejtës gjuhë: Edhe kur shkruhet në të njejtën gjuhë, çdo poezi asht si nji përkthim: përpiqet me kalue nga përjetimi në fjalë, nga emocioni në formë. Dhe në këtë proces, ajo kërkon “idiomën” që i përket jo vetëm gjuhës në kuptimin e ngushtë, por edhe regjistrit të duhun emocional, ritmik, dhe kulturor.
Mundesh me thanë se çdo poezi kërkon nji gjuhë të vetën, ashtu si nji shpirt kërkon trupin e vet. Dhe ndonjiherë, ndodh që nji poezi mos të lindet dot fare, sepse nuk ka gjetë ende gjuhën e duhun për me lind.
HEJZA: Përkthimi nuk është thjesht një akt teknik i kalimit nga një gjuhë në tjetrën; ai është një udhëtim i dyfishtë, drejt tjetrit dhe drejt vetes. Në përkthim, shkrimtari mëson të dëgjojë me më shumë kujdes, të vëzhgojë strukturën e ndjenjës dhe formës në një gjuhë tjetër, dhe shpesh, përmes atij tjetri, zbulon nuanca që nuk i kishte parë as në vetveten. Si ndikon përvoja juaj si përkthyese në krijimtarinë tuaj? A e ndihmon shkrimtarin kontakti me gjuhë të tjera për të kuptuar më thellë të veten?
LEDIA DUSHI: Përvoja si përkthyese ndikon në mënyrë thelbësore në krijimtarinë time, sepse më ka ba me mësue nji mënyrë tjetër të të ndigjuemit, nji ndigjim që nuk asht vetëm për fjalën, por për nëntekstin, ritmin, heshtjen mes fjalëve. Në përkthim, kam mësue me pa me sy të huej, me ndie me nji trup tjetër, dhe kjo distancë më rikthen ma pas te vetja me nji ndjeshmëni ma të hollë. Kur përkthen, je gjithmonë në dialog: me autorin, me tekstin, me gjuhën e huej, por edhe me kufijt e gjuhës tande. E pikërisht në këtë përpjekje për me e ba nji za tjetër me tingëllue natyrshëm në gjuhën tande, ti nis me kuptue ma mirë se çfarë funksionon në te, çfarë mungon, çfarë ndjenjash fsheh apo nuk arrin me shpreh.
Ky kontakt me gjuhët e tjera asht si nji pasqyrë që ta kthen vështrimin mbrapsht: të ndihmon me dallue format e mendimit që në gjuhën tande mund të jenë aq të zakonshme sa nuk i vëren ma, ose janë aq të largëta e nuk kanë ekzistue kurrë. Prandaj po, mendoj se përkthimi e ndihmon krijuesin, jo vetëm me zgjerue arsenalin stilistik dhe letrar, por edhe me gjetë shtigje të reja drejt vetes, shpesh përmes nji zani tjetër. Në fund të fundit, përkthimi asht nji akt i thellë empatie. E çfarë asht letërsia në thelb, në mos nji përpjekje për me mbathë këpucët e tjetrit, për me e ndigjue dhe për me e sjellë në jetë me fjalët e tua…
HEJZA: Poezia është “krijesë” që kërkon frymëmarrje në hapësirën e veçantë të një gjuhe të caktuar. Ajo nuk është thjesht fjalë e shtruar mbi letër, por një organizëm i gjallë që merr formë dhe kuptim vetëm në një idiomë që i përputhet shpirtit të saj. Gjuha është shtëpia e poezisë, lënda dhe rrethanat ku ajo lind. Së këndejmi, a besoni se çdo poezi ka një “gjuhë të vet” që kërkon të lindë përmes një idiomi të caktuar?
LEDIA DUSHI: Besoj fort se çdo poezi lind me nji “gjuhë të vet” jo vetëm në kuptimin e gjuhës si sistem fjalësh, por si nji trup tanësisht i përbamë nga ritmi, tingulli, fryma, heshtja, ngjyrat dhe muzikaliteti i nji idiome të caktueme. Gjuha nuk asht vetëm mjet përmes së cilës shprehim poezinë; ajo asht edhe vendi ku poezia ndodh. Asht toka nga e cila ajo mbin. Ka poezi që nuk mund të përfytyrohen jashtë gjuhës së tyne amë. Për shembull, haiku japonez, me përmbledhjen e tij të përkryeme të natyrës dhe të përjetimit, ka nji lidhje të pazgjidhshme me strukturën dhe filozofinë e gjuhës japoneze. Po ashtu, nji poezi e Migjenit apo e Lasgushit nuk mund të “rritet” e plotë në nji gjuhë tjetër, sepse ato janë mishërime të shpirtit të shqipes, të ritmit të saj të mbrendshëm, të frymës së saj melodike e metaforike. Kur përkthejmë poezi, në të vërtetë ndodh nji lloj “rilindje” ndonjiherë e përkryeme, ndonjiherë me plagë. Përkthyesi përpiqet me gjetë atë gjuhë tjetër që mundet me i dhanë formë të re shpirtit të poezisë, por asnjiherë s’mundet me e përsërit të njejtën ndjesi me të njëjtat mjete. Sepse ajo poezi, në thelb, ka kërkue me lindë në nji gjuhë të caktueme, ajo asht gjaku i saj.
Prandaj, poezia nuk asht universale në kuptimin e sipërfaqes së saj, por në ndjesinë që ngjall. Dhe kjo ndjesi buron gjithmonë nga nji përputhje intime mes ndjenjës dhe gjuhës ku ajo merr frymë për herë të parë. Gjuha asht, në këtë kuptim, mitra e poezisë, ajo që e formëson, e mbron, e ban të vetën.
HEJZA: Shkodra është një nga qytetet me histori të pasur kulturore, ku tradita dhe moderniteti ndërthuren në mënyrë organike. Ky qytet ka qenë burim frymëzimi dhe strehë për shumë krijues që i kanë dhënë letërsisë shqiptare ngjyra të veçanta, duke reflektuar jo vetëm peizazhin e jashtëm, por edhe thellësitë shpirtërore të një shoqërie në proces të ndryshimit. Si mendoni se klima kulturore dhe historike e Shkodrës ka ndikuar në formimin dhe zhvillimin e letërsisë shqiptare dhe, përgjithësisht, të kulturës sonë?
LEDIA DUSHI: Edhe pse mundet me tingëllue si formula me klishe e mundun, apo si përcaktimi ma i nëpërkambun, Shkodra ka qenë dhe mbetet nji nga qendrat ma të randësishme të kulturës dhe letërsisë shqiptare, jo thjesht për shkak të historisë së saj, por sepse ajo përfaqëson nji identitet të thellë qytetar, artistik dhe shpirtnor, që e ka ushqye kulturën kombëtare në mënyra unike.
Trashëgimi kulturore me rrajë të lashta: Shkodra ka qenë nji pikë takimi e qytetnimeve të ndryshme, dhe kjo ka krijue nji klimë të hapun ndaj ndikimeve, por edhe nji rojë të fortë të vetes. Ky dualitet, mes hapjes dhe rojës, ka qenë frymëzues për shumë krijues që kanë kërkue me ndërtue urën mes traditës dhe modernitetit.
Qytetaria si formë e të qenit krijues: ndryshe nga qytete të tjera, ku krijimtaria shpesh vjen si akt i individualizuem, në Shkodër kultura asht nji akt komunitar. Nga rrethet letrare, teatrot, grupet muzikore, gazetat e hershme, në kafenetë ku diskutoheshin ide, kultura ishte pjesë e jetës së përditshme. Kjo ka ndikue që letërsia shkodrane të ketë shpesh nji ton të matun, të përpunuem dhe të ndërgjegjshëm për përgjegjësinë publike.
Tradita dhe moderniteti, nji bashkëjetesë krijuese: Ajo që asht veçanërisht interesante në rastin e Shkodrës, asht se asnjiherë tradita nuk ka qenë pengesë për zhvillimin, por përkundrazi, ka qenë nji burim energjie. Ky qytet ka ditë me e mbajt gjallë folklorin, muzikën tradicionale, teatrin e qytetit, ndërkohë që ka përqafue edhe format ma të reja të shprehjes, nga poezia moderniste te arti konceptual.
Ndikimi në kulturën kombëtare: përtej letërsisë, Shkodra ka qenë nji qendër arsimi, gazetarie, botimesh, arti pamor, kinemaje dhe muzike, dhe ky pluralizëm ka ndihmue që kultura shqiptare të mos mbetet provinciale, por të ketë nji damar kozmopolit dhe të artikuluem.
Shkodra ka ndikue në kulturën dhe letërsinë shqiptare:
Si qendër shpirtnore dhe intelektuale me ndjeshmëni të veçantë ndaj fjalës.
Si hapsinë ku gjuha asht përpunue përmes stilit dhe finesës.
Si model i qytetarisë shqiptare, ku kultura asht vlerë e përditshme dhe jo privilegj i pak vetëve.
Nëse ka nji “zemër kulturore” të Shqipnisë, Shkodra asht padyshim nji nga rrahjet ma të forta dhe ma të bukura të saj.
HEJZA: Në zemër të traditës shkodrane qëndron një pasuri folklorike e jashtëzakonshme, ku miti, kënga dhe rrëfenjat kalojnë brez pas brezi, duke krijuar një trashëgimi të gjallë kulturore. Kjo trashëgimi nuk është thjesht e së kaluarës, por një burim i gjallë frymëzimi, i cili vazhdon të ndërthuret në tekstet e poezisë bashkëkohore, duke u bërë urë lidhëse mes kohërave dhe botëve. Kjo trashëgimi folklorike shkodrane sa ka ndikuar në krijimtarinë tuaj poetike dhe sa e konsideroni këtë lidhje si një nga elementët kryesorë të identitetit tuaj artistik?
LEDIA DUSHI: Nji pyetje e tillë prek thellësisht në rrajët e çdo krijuesi që vjen nga nji mjedis i pasun kulturor si Shkodra. Përgjigjja, në këtë rast asht shpirtnore, sepse tradita shkodrane nuk asht thjesht nji fond i të kaluemes, ajo asht nji gjendje shpirtnore që të ndjek në çdo varg, në çdo figurë letrare që merr formë.
Trashëgimia e Shkodrës ka ndikue ndjeshëm në krijimtarinë time poetike, jo domosdoshmënisht në mënyrë të drejtpërdrejtë përmes formës apo gjuhës, por përmes frymës që ajo përcjell: nji ndjenjë përkatësie, nji tragjikë e përmbajtun, nji humor i hollë dhe nji melankoli e thellë që shfaqet edhe në gëzim. Apo ajri i kthjellët e i mbushun i fillimtetorit që dikur bante këputjen e kjarët mes nji stine e tjetrës. Këta elementë janë thelbësorë në ndërtimin e identitetit artistik.
E kam ndje gjithnji Shkodren si nji jehonë e mbrendshme, qoftë në ritmin e kangëve, në figuracionin e pasun të rrëfenjave apo në elegancën shpirtnore të urtësisë popullore. Kjo më ka ndihmue me krijue hera herës nji poezi që nuk asht vetëm personale, por që komunikon me nji të kalueme të përbashkët, duke krijue ura lidhëse mes brezash.
Prandaj, po: e konsideroj këtë lidhje si nji nga shtyllat kryesore të identitetit tim artistik. Ajo më mban të ankorueme, por edhe më shtyn me eksperimentue, duke mbajt gjallë nji trashëgimi që nuk duhet ruejt si relike, por duhet ndje, jetue dhe ripërfytyrue përmes artit.
HEJZA: Si e shihni poezinë shqiptare sot? A jemi në një epokë të rilindjes poetike apo të fragmentimit estetik?
LEDIA DUSHI: Asht nji pyetje thellësisht komplekse. Poezia shqiptare sot ndodhet në nji moment interesant dhe sfidues, i cili përfshin elementë të rilindjes poetike, por njëkohësisht edhe fragmentimit estetik, siç e queni ju. Të dyja këto prirje janë të pranishme dhe nuk përjashtojnë njëna-tjetren. Ja si mund të shihet kjo situatë nga disa kandvështrime:
Rilindje poetike. Në çfarë kuptimi?
Ka një rigjallërim të dukshëm në disa drejtime:
Për me shtjellue edhe ma tej, poezia shqiptare sot: midis rilindjes poetike dhe fragmentimit estetik, le të cekim fragmentimin estetik si pasqyrë e kohës. Asht e pamohueshme që poezia shqiptare e sotme karakterizohet nga nji shumësi zanesh, stilesh, prirjesh dhe ndikimesh. Kjo shpërndarje estetike, që dikush mundet me e quejt fragmentim, asht në përputhje me epokën postmoderne, ku autoritetet letrare janë relativizue dhe ku poetët nuk ndihen të detyruem me kenë pjesë e nji shkolle apo drejtimi.
Kemi poetë që shkruejn në mënyrë shumë personale, intimiste, shpesh me nji estetikë minimaliste, përballë të tjerëve që vazhdojnë me gjuhë të denduna simbolike, madje edhe me tonalitete politike apo ekzistenciale. Kjo larmi e formës dhe përmbajtjes, ma shumë sesa krizë, asht shejë e nji lirie krijuese, edhe pse kjo liri ndonjiherë e ban ma të vështirë identifikimin e nji rryme kombëtare ose nji “zani të brezit”. Nëse me rilindje kuptojmë nji rritje të ndjeshme të interesit, botimeve dhe eksperimenteve poetike, atëherë mund të themi se jemi në nji formë rilindje. Platformat digjitale kanë lehtësue botimin dhe shpërndamjen e poezisë (sot ka ma shumë poetë që lexohen online sesa në mënyrë tradicionale).
Ka revista të reja letrare, konkurse, përkthime dhe prumje të reja nga brezi i ri. Po rritet interesimi për performancën poetike, “spoken word”, si dhe për përzimjen e poezisë me artin pamor, muzikën apo teknologjinë. Kjo don me thanë se poezia asht gjallë, ndonëse jo domosdoshmënisht e përqendrueme në nji qendër të vetme kulturore, siç ndodhte në të kaluemen.
Poeti sot: nji za në kërkim të kuptimit, jo të mesazhit. Në poezinë bashkëkohore shqiptare, duket se funksioni didaktik ose mesazhi politik nuk asht ma qëllimi kryesor. Ka nji kalim drejt introspeksionit, përjetimit të çastit, dilemave ekzistenciale dhe ndonjiherë nji loje të vetëdijshme me gjuhen dhe formën. Shumë poetë nuk kërkojnë ma të jenë “zani i popullit” si në traditën rilindëse, por të jenë zani i vetes në nji botë të copëtueme, dhe kjo asht ndoshta nji nga tiparet ma thelbësore të modernitetit poetik.
Nji bashkëjetesë dinamike: Poezia shqiptare sot nuk ndodhet as në nji rilindje të pastër, as në nji fragmentim të damshëm, por në nji bashkëjetesë të tensionueme, dinamike dhe krijuese mes të dyjave. Kjo e ban poezinë ma pak të lehtë për me u kategorizue, por ndoshta ma të sinqertë dhe të afërt me realitetin e ndërlikuem të kohës tonë.
HEJZA: Pas gjithë këtyre fjalëve që kemi ndarë, mbi gjuhën si truall poetik, mbi kujtesën dhe trupin, mbi mitin dhe vetminë, mbi ritmet e brendshme që kërkojnë një idiomë të tyre, mbetet një pyetje që ngrihet natyrshëm: çfarë është në thelb shkrimi për një poet? Një strehë ku ndihesh më afër vetes apo një vend ku gjithmonë je në përballje me të? Një nevojë për të shpëtuar përmes fjalës, apo një barrë e ëmbël që s’e heq dot nga vetja, edhe kur s’do? A është shkrimi për ju një proces shërimi dhe mbijetesë, apo një ndëshkim i heshtur që e mbani me dhembshuri? Në thelb, a është krijimtaria shpëtimi, apo peshë e bukur që nuk të lë të qetë?
LEDIA DUSHI: Kjo pyetje që ngrihet në fund të gjithë këtij reflektimi, asht në vetvete disi poetike. Ajo mbart tensionin e thellë mes shpëtimit dhe peshores që s’e len të qetë, mes dëshirës për me shkrue për me jetue dhe nevojës për me shkrue sepse nuk ke zgjidhje tjetër. Nëse do t’i afrohemi kësaj pyetje nga pikëvështrimi i nji poeti që e sheh gjuhën jo thjesht si mjet, por si truell ekzistencial, atëherë shkrimi nuk asht as strehë e qetë, as thjesht nji dhimbje që duron. Asht nji gjendje e përhershme përballje, ku poeti asht:
Në luftë me fjalën, sepse e di që ajo kurrë s’e thotë dot tanësisht të vërtetën; n´dashni me gjuhën, sepse vetëm ajo të afron, sadopak, me vetveten e brendshme, e me paanësinë e vizuales që lind që në krye të herës me matricë sinestezinë, në përpjekje për me i dhanë formë nji zani të pashprehshëm, që kërkon me ekzistue.
Çka asht shkrimi në thelb? Ndoshta të gjitha këto njiherësh:
Një strehë që digjet nga brenda: Një vend ku njeriu gjen veten vetëm për me e humb sërish, në çdo varg, në çdo rimendim të botës. Nji barrë që s’e heq dot, edhe kur hesht.
Shkrimi asht ajo që të mban gjallë, por edhe ajo që s’të len me fjetë. Nji barrë që bahet pjesë e qenies, si nji shejë që nuk fshihet.
Nji përpjekje për me shpëtue, edhe kur nuk ka shpëtim: Sepse në fjalë, në tingullin e brendshëm të vargut, njeriu kërkon nji vend për me qenë i tani, edhe kur s’mund të jetë.
Në fund, poeti asht nji dëshmitar i humbjes dhe i mundësisë: Shkrimi asht rituali me të cilin poeti dëshmon atë që nuk mundet me u thanë ndryshe: dhimbjen, kujtesën, dëshirën, shpirtin, fillimbotën…
Ndaj, ndoshta shkrimi nuk asht as shpëtim, as ndëshkim, por nji lloj ekzistence tjetër, ma e thellë, ma bizare, ku njeriu asht ma pranë të vërtetës së tij, edhe kur ajo dhemb.
Poezia si mënyrë tjetër e ekzistencës: Shkrimi nuk asht as shpëtim, as ndëshkim. Ai nuk ofron as strehim të sigurt, as dënim të premë. Në poezinë time kjo ide merr nji përkthim të ndjeshëm dhe të fuqishëm: poezia nuk asht thjesht nji rrëfim personal, as nji zbrazje emocionale, por nji formë tjetër e të qenit, një gjendje ku fjala bahet dëshmi e nji të vërtete që nuk mund të thuhet ndryshe.
Njeriu ndodhet gjithmonë në kufijt e diçkaje, të përtejmes, të brendisë, të amshimit, të humbjes, por kurrë nuk bie mbrenda tyne. Asht nji lloj ecje mbi nji fill të hollë, ku çdo fjalë ruen ekuilibrin mes ndjenjës dhe mendimit, mes reales dhe të pashpjegueshmes. Shpesh, lexuesi i poezisë ndjen se ndodhet përballë nji gjaje të egër e të papërcaktueme që nuk ulëret, por pikon ngadalë; që nuk dramatizohet, por qëndron e përmbajtun, stoike, e përjetshme.
Kjo poezi nuk i jep za dhimbjes për me e ba ma të lehtë, as për me e kalue ma shpejt. Përkundrazi, ajo hyn në gjuhë, e materializon. Në këtë mënyrë, nuk kemi të bajmë me nji përpjekje për me u çlirue prej saj, por për me e kuptue dhe mbart, ashtu siç asht. Asht kjo përballje që i jep poezisë nji dimension ekzistencial, ajo nuk e shkruen për me shpëtue, por për me qenë ma pranë asaj që asht. Dhe në këtë afrim, e vërteta, sado e dhimbshme, bahet e pranueshme, madje shpesh edhe e bukur.
Gjuha asht e zhveshun nga zbukurimet, por jo nga simbolika. Ajo përzien fjalët e përditshme me tonin e sakralitetit. Në këtë mënyrë, poezia bahet vend-takimi i dy botëve: asaj njerëzore, që dhemb, dhe asaj tjetrës, që vështron nga nalt, por nuk ndërhyn. Poezia asht përplot me figura që ngjajnë me hije, me përmendje të heshtuna, me mungesa që zanë ma shumë vend se prania. E në këtë hapsinë të zbrazët, fjala asht e vetmja formë ekzistence.
Prandaj, për mue, poezia nuk asht as akt shpëtimi, sepse nuk kërkon dalje, as ndëshkim, sepse nuk ka faj. Ajo asht nji dëshmi, një lloj ekzistence ku njeriu nuk mbron veten, por e shfaq ashtu siç asht: i thyem, i papërkryem, i vërtetë. Dhe kjo e vërtetë asht ajo që na afron ma shumë me kuptimin e jetës, jo si përfundim, por si kërkim.
Në fund, poezia na dëshmon se fjala nuk asht armë, as mburojë, por urë, nji urë për kah vetja. Një mënyrë tjetër e ekzistencës pra, që nuk i shmanget dhimbjes, por e ngre atë në nivelin e domethanies.
Poezia e njimendtë, në fund të fundit, e tejkalon kontekstin nacionalist, jo duke e mohue ate, por duke e shndërrue në diçka ma të madhe. Ajo i përket nji poetike të thellë, që ma shumë se i përket nji vendi apo kohe, kërkon me zbulue thelbin e njeriut si qenie e gjuhës, kujtesës, ndjeshmënisë dhe të pandërgjegjshmes.
