Nëse një moderatore e televizionit publik akuzohet se ka përdorur gjuhë përçmuese ndaj një futbollisti me ngjyrë dhe më pas etiketon publikisht një trajner si “i paedukatë”, atëherë problemi nuk është temperamenti i trajnerit. Problemi është degradimi i standardit profesional në ekranin që paguhet nga publiku.
Ka momente kur skandali nuk është te reagimi, por te shkaku që e provokon. Rasti mes Edi Martinit dhe Hygerta Sakos po trajtohet nga shumëkush si shpërthim i një trajneri pas ndeshjes Dinamo–Vllaznia, por kjo është vetëm sipërfaqja. Thelbi është më i rëndë: çfarë standardi editorial po mbron RTSH kur një moderatore e ekranit publik përfshihet në polemika për gjuhë denigruese dhe etiketime personale?
Pas ndeshjes së parë gjysmëfinale të Kupës Dinamo–Vllaznia, e mbyllur 1-1, Edi Martini doli në lidhje dhe deklaroi se nuk do të fliste më sa kohë emisioni drejtohej nga Hygerta Sako, duke kërkuar falje prej saj. Në deklaratën e raportuar nga mediat sportive, ai tha qartë: “Nuk mund të tallet me njerëz me ngjyrë” dhe “nuk mund të më thotë mua i paedukatë.”
Kjo është pika ku debati nuk mund të deformohet më. Sepse nëse thelbi i konfliktit është se moderatorja, sipas pretendimit të Martinit, ka tallur ose ka trajtuar në mënyrë të papranueshme futbollistë me ngjyrë, atëherë nuk kemi më të bëjmë me “ego” apo “inat personal”. Kemi të bëjmë me një akuzë shumë më të rëndë: me dyshimin për bigotri, gjuhë përçmuese dhe standard të papranueshëm etik në televizionin publik.
Kjo nuk del nga hiçi. Në një rast të mëparshëm, i dokumentuar në debat publik dhe i trajtuar edhe nga media, pati reagime të forta ndaj Hygerta Sakos për sjellje të perceptuar si raciste ndaj një futbollisti me ngjyrë. RTSH nuk mori atëherë një qëndrim zyrtar publik, ndërsa vetë Sako i mohoi akuzat dhe tha se situata ishte keqkuptuar, duke pretenduar se e qeshura kishte ardhur për një problem teknik në transmetim. Nga ana tjetër, aktivistë dhe organizata kërkuan hetim etik, ndjesë publike dhe reagim institucional.
Pra, problemi nuk është se po shpiket sot një akuzë nga zero. Problemi është se po rikthehet në qendër një hije e pashlyer profesionale, e cila nuk u sqarua kurrë siç duhet. Dhe kur një figurë publike në RTSH nuk e mbyll dot me transparencë dhe standard një debat kaq të rëndë, çdo shpërthim i mëvonshëm nuk është më incident i izoluar. Është pasojë e një tolerance të gjatë ndaj mjegullës etike.
Edhe etiketa “i paedukatë” ndaj Edi Martinit është raportuar gjerësisht si pjesë e përplasjes së tyre, madje si një nga arsyet kryesore pse trajneri e bojkotoi prononcimin. Mediat sportive raportojnë se pikërisht kjo fjalë mbeti “gozhdë në këmbë” për trajnerin dhe ndezi reagimin e klubit dhe tifozëve.
Dhe këtu duhet thënë pa zbukurime: një moderatore sportive nuk paguhet për të etiketuar protagonistët e lojës me gjuhë përçmuese. Roli i saj është të pyesë, të analizojë, të drejtojë debatin dhe të ruajë standardin. Në momentin kur studioja kalon nga analiza te përqeshja, nga pyetja te damka morale, nga profesionalizmi te nënçmimi personal, atëherë ekrani publik bie nga funksioni dhe kthehet në arenë arbitrariteti.
Prandaj është e gabuar të vendoset sot në qendër vetëm pyetja: “A do ndëshkohet Edi Martini që refuzoi prononcimin?” Kjo është pyetje dytësore. Pyetja parësore duhet të jetë: çfarë do bëjë RTSH me standardin e vet kur moderatorja e tij përfshihet në dy polemika të rënda, njëra për sjellje të perceptuar si raciste ndaj një futbollisti me ngjyrë dhe tjetra për etiketim personal ndaj një trajneri?
Sepse po ndodh diçka shumë e rrezikshme në opinionin publik: po tentohet të zhvendoset fokusi nga sjellja që ka provokuar konfliktin, te reagimi i atij që është ndjerë i cenuar. Kjo është forma më e vjetër e manipulimit publik. Sulmi relativizohet, ndërsa reagimi zmadhohet. Burimi i problemit zbehet, ndërsa pasoja paraqitet si skandal kryesor.
Nëse një futbollist me ngjyrë është ndier i përqeshur, kjo duhej hetuar seriozisht që në momentin e parë. Nëse një trajner etiketohet publikisht si “i paedukatë”, kjo duhej korrigjuar ose sqaruar me standard profesional, jo lënë të fermentohej në ekran. Kur asnjëra nga këto nuk zgjidhet siç duhet, atëherë shpërthimi nuk është çudi. Është produkt i neglizhencës editoriale.
RTSH, si transmetues publik, ka barrë më të madhe se çdo media tjetër. Nuk mjafton të thuhet se “ka debat” apo se “palët kanë versionet e tyre”. Një televizion publik duhet të mbrojë kufirin e qartë mes analizës dhe nënçmimit, mes ironisë dhe përqeshjes, mes lirisë së fjalës dhe poshtërimit. Kur ai kufi prishet, dëmtohet jo vetëm një figurë sportive, por vetë besueshmëria e institucionit.
Kjo është arsyeja pse sot RTSH nuk duhet të dalë në mbrojtje të verbër të Hygerta Sakos. Duhet të bëjë atë që nuk u bë siç duhet më herët: një verifikim serioz etik, një qëndrim publik të qartë dhe, nëse konstatohet shkelje standardi, një distancim institucional. Çdo gjë tjetër do të lexohet si mbulim i arrogancës me logon e televizionit publik.
Sa për Edi Martinin, qëndrimi i tij mund të diskutohet nga ana procedurale, por politikisht dhe moralisht mesazhi i tij është i kuptueshëm: nuk pranohet tallja me njerëzit me ngjyrë dhe nuk pranohet damkosja personale nga studioja. Kjo nuk është kapriço. Kjo është vijë e kuqe.
Në fund, kjo histori nuk është thjesht për një debat televiziv. Është për një pyetje më të madhe: a do vazhdojë ekrani publik të tolerojë gjuhë që ul, damkos dhe përçmon, apo do të kthehet te standardi?
Sepse kur televizioni publik nis të justifikojë përqeshjen dhe etiketimin, atëherë nuk po edukon publikun. Po e helmon atë.
