Në një botë ku teknologjia po avancon me shpejtësi marramendëse, ku mjekësia po shpik trajtime të reja për sëmundjet më të vështira dhe ku shoqëria pretendon të ecë drejt zhvillimit dhe progresit, një e vërtetë e hidhur po del në pah: shëndeti mendor është kthyer në plagën më të madhe të kohës sonë.
Sipas raportit më të fundit të Organizatës Botërore të Shëndetësisë (OBSH), më shumë se një miliard njerëz në botë jetojnë me çrregullime të shëndetit mendor. Kjo shifër tronditëse përfaqëson rreth 14 përqind të popullsisë botërore, duke e kthyer shëndetin mendor në një nga sfidat më të mëdha globale të shekullit XXI.
Shifrat që flasin vetë
Raporti i OBSH-së thekson se nga ky miliard njerëz të prekur:
332 milionë vuajnë nga depresioni, 359 milionë nga ankthi, ndërkohë që pjesa tjetër preket nga çrregullime të tjera si skizofrenia, autizmi, çrregullimet e hiperaktivitetit dhe deficitit të vëmendjes, apo çrregullimet e të ushqyerit.
Depresioni dhe ankthi, të dyja të lidhura ngushtë me ritmin stresues të jetës moderne, me pasigurinë ekonomike, presionet shoqërore dhe traumat personale, përbëjnë mbi dy të tretat e rasteve në mbarë botën.
Një fakt tjetër tronditës është se 91 për qind e njerëzve që vuajnë nga çrregullime të shëndetit mendor nuk marrin kujdesin e duhur ose nuk marrin fare trajtim. Në shumë vende me të ardhura të ulëta ose mesatare, shërbimet psikiatrike janë ose inekzistente, ose shumë të pakta për të mbuluar nevojat reale.
Pabarazia e kujdesit shëndetësor
Shëndeti mendor është një e drejtë themelore njerëzore, por realiteti dëshmon krejt të kundërtën.
Në vendet e varfra, vetëm 1 në 10 persona të prekur marrin trajtim minimal. Në vendet e pasura, mbi 50% arrijnë të marrin shërbime, por edhe aty, stigmës dhe mungesës së fondeve u mbetet ende shumë për të bërë.
Sipas OBSH-së, mesatarisht vetëm 2% e buxhetit të shëndetësisë në botë i dedikohet shëndetit mendor, një përqindje skandalozisht e ulët po të kemi parasysh dimensionet e krizës.
Një barrë ekonomike dhe sociale kolosale
Çrregullimet e shëndetit mendor nuk prekin vetëm individin, por tronditin të gjithë strukturën shoqërore dhe ekonomike. OBSH llogarit se depresioni dhe ankthi shkaktojnë një humbje prej rreth 1 trilion dollarësh çdo vit, kryesisht përmes uljes së produktivitetit dhe mungesave në vendin e punës.
Çdo vit humben rreth 12 miliardë ditë pune për shkak të problemeve të shëndetit mendor. Ky është një numër që duhet të zgjojë çdo qeveri dhe çdo institucion, sepse përveç humbjes njerëzore, shëndeti mendor është bërë edhe një nga faktorët kryesorë që frenon zhvillimin ekonomik.
Dimensioni njerëzor: kush vuan më shumë?
Shifrat tregojnë dallime të qarta gjinore dhe moshore:
Gratë preken më shpesh nga depresioni, ankthi dhe çrregullimet e të ushqyerit. Pas moshës 20 vjeç, ato janë dy herë më të rrezikuara krahasuar me burrat. Burrat, nga ana tjetër, përballen më shpesh me çrregullime të hiperaktivitetit, autizëm dhe probleme të zhvillimit intelektual. Tek të rinjtë, stresi shkollor, presioni social, dhuna dhe përdorimi i tepruar i teknologjisë po kthehen në faktorë të rrezikshëm që ushqejnë ankthin dhe depresionin. Vetëvrasja mbetet pasojë e dhimbshme: çdo vit mbi 700 mijë njerëz humbin jetën, duke e bërë këtë një nga shkaqet kryesore të vdekjeve tek të rinjtë.
Kriza e profesionistëve të shëndetit mendor
Një tjetër plagë është mungesa dramatike e specialistëve. Sot në botë ka mesatarisht vetëm 13 profesionistë të shëndetit mendor për çdo 100 mijë banorë, ndërkohë që nevoja reale është disa herë më e madhe. Në vendet e varfra, shpesh një psikiatër mbulon qindra mijëra njerëz, duke bërë të pamundur ofrimin e trajtimit minimal.
Dritë në fund të tunelit?
Megjithë errësirën, ka edhe shenja shprese. OBSH raporton se:
Gjithnjë e më shumë vende po përpiqen të integrojnë shëndetin mendor në kujdesin parësor. Mbi 70% e shteteve plotësojnë disa nga kriteret bazë të OBSH-së për shërbimet komunitare. Pas pandemisë COVID-19, mbi 80% e vendeve kanë filluar të ofrojnë mbështetje psikosociale në situata emergjente – një rritje e madhe krahasuar me vetëm 39% para vitit 2020.
Çfarë duhet bërë?
OBSH apelon për një veprim global të koordinuar:
Rritje të buxheteve për shëndetin mendor – nga 2% në një nivel të denjë me krizën. Shërbime komunitare më të aksesueshme, jo vetëm spitale psikiatrike të centralizuara. Trajnim i profesionistëve të rinj për të mbuluar mungesën dramatike të ekspertëve. Fushata kundër stigmës, sepse shumë njerëz ende e shohin shëndetin mendor si turp e jo si sëmundje që kërkon trajtim. Përfshirja e shëndetit mendor në çdo politikë publike – nga arsimi te punësimi.
Përfundim: Një plagë e heshtur, një krizë e dukshme
Shëndeti mendor nuk është një luks. Nuk është as diçka që mund të fshihet nën qilimin e indiferencës.
Kur një në tetë njerëz në botë jeton me çrregullime mendore, kjo nuk është më thjesht një statistikë, por një alarm global. Depresioni, ankthi, skizofrenia apo çrregullimet e tjera nuk janë thjesht sëmundje të një individi, por plagë që përçahen në familje, komunitete dhe shoqëri.
Nëse bota nuk investon sot në shëndetin mendor, atëherë nesër do të përballemi me një krizë edhe më të thellë – jo vetëm shëndetësore, por edhe sociale dhe ekonomike.
Shëndeti mendor është shëndet i vërtetë. Pa të, nuk ka progres, nuk ka mirëqenie, nuk ka të ardhme.
