Plaga që nuk duhet prekur:
Spaçi si dëshmi e ndërgjegjes së përgjakur:
Ka vende që nuk janë më thjesht pika në hartë.
Janë plagë në trupin e një kombi.
Janë gurë varri mbi ndërgjegjen e gjallë.
Janë dëshmi e asaj që nuk duhet të ndodhë më.
Një nga këto vende është Spaçi.
Jo si ndërtesë, jo si kamp, jo si objekt.
Por si rrëfim i zymtë, si britmë e mbytur, si kujtim që të djeg gjuhën po ta thuash dhe të shkrin shpirtin po ta heshtësh.
Në Spaç nuk ka gurë të bardhë, por ka eshtra të paemër.
Nuk ka dritare të mëdha, por ka qelira të mbytura.
Nuk ka të kaluar të largët, por ka një të tashme që endet si fantazmë, sepse nuk është përballuar siç duhet.
Dhe sot, ndërsa një pjesë e shoqërisë shqiptare endet e përhumbur midis harresës dhe indiferencës, disa duan ta “restaurojnë” Spaçin.
Të restaurosh një vend të torturës është si të zbukurosh një plagë për t’ia bërë më të shijshëm shikimin publikut.
Është si të vendosësh lule mbi varrin e një njeriu që nuk e ke dashur kurrë.
Është si të ndërtosh një muze mbi klithmat, pa i dëgjuar asnjëherë ato.
Por Spaçi nuk është i tillë.
Spaçi nuk është për t’u parë, por për t’u ndjerë.
Spaçi nuk është për t’u shpjeguar, por për t’u përjetuar.
Aty nuk ecet, por dridhet mishi.
Aty nuk flet, por hesht zëri.
Sepse aty, fjala e lirë u bë shkak dënimi.
Aty, mendimi ndëshkohej me grusht.
Aty, njeriu zhvishej nga dinjiteti, shpresa, deri edhe nga emri.
Kush e ka parë Spaçin nga afër, e di që nuk ka nevojë për ndriçim LED.
Aty drita më e fortë është ajo që të vjen nga ndërgjegjja.
Dhe kush ka ende ndërgjegje, nuk kërkon projekt për Spaçin.
Kërkon përulje. Kërkon falje.
Kërkon heshtje.
Por kjo shoqëri ka shumë pak heshtje të thellë dhe shumë zëra të rremë.
Kemi më shumë fjalë për të shpjeguar vrasësit sesa për të përmendur të vrarët.
Më shumë dokumente për nismat institucionale sesa për kujtimet personale të të mbijetuarve.
Më shumë muze për diktaturën sesa drejtësi për viktimat e saj.
Të gjitha këto janë pasojë e një padrejtësie të dytë:
Ajo që vjen pasi dhuna ka ndodhur dhe është mbyllur me “kapakun” e heshtjes shtetërore.
Dhe kjo padrejtësi bëhet edhe më therëse kur kujtesa kthehet në dekor. Kur Spaçi bëhet “qendër edukimi”, “pikë referimi”, “projekt vizitorësh”.
Jo, Spaçi nuk duhet të vizitohet.
Duhet të përjetohet.
Nëse ka vend për njerëz atje, ata duhet të shkojnë jo si spektatorë, por si pelegrinë.
Jo për të bërë foto, por për të ulur kokën.
Jo për të parë muret, por për të dëgjuar heshtjen që ato mbajnë brenda.
Të gjithë e dimë që Spaçi është i rrënuar.
Po, ka lagështirë, ka mure të rëna, ka shenja kohe.
Por plagët nuk lyhen me bojë.
Plagët nuk mbulohen me fasadë.
Ato ruhen siç janë – të hapura, të ftohta, të vërteta.
Dhe vetëm atëherë shërbejnë si kujtesë.
Sepse çdo ndërhyrje në to është tentativë për të fshehur dhimbjen.
Dhe kur fshihet dhimbja, e ke vrarë të vërtetën.
Për këtë arsye, Spaçi nuk duhet prekur.
As me dorë, as me projekt, as me gjuhë politike.
Ai duhet lënë siç është:
I zhveshur, i ftohtë, i dhimbshëm.
Sepse ashtu është i gjallë.
Në rrënimin e tij ka më shumë dinjitet se në çdo ndërtesë të restauruar.
Në heshtjen e tij ka më shumë britma sesa në çdo shfaqje zyrtare.
Nuk është një thirrje për të ruajtur një objekt.
Është një thirrje për të mos vrarë edhe një herë ata që nuk mundën të mbroheshin kurrë.
Është një klithmë për të mos lejuar që edhe e shkuara të përdhunohet, sikurse u përdhunuan jetët e mijëra të pafajshmëve.
Spaçi është prova e gjallë se ku shpie harresa.
Dhe nëse ne sot nuk kemi guximin të kërkojmë falje, të paktën të kemi turpin të mos e shesim atë dhimbje.
Ka kohë për të ndërtuar, për të përmirësuar, për të zhvilluar.
Por ka edhe vende ku nuk ndërtohet asgjë.
Sepse mbi plagë nuk ngrihen shtëpi.
Mbi dhimbje nuk ngrihen biznese.
Mbi vuajtje nuk ngrihen platforma edukimi.
Spaçi duhet të qëndrojë siç është:
I heshtur, i rëndë, i paprekur.
Sepse vetëm kështu do të na thotë gjithmonë të vërtetën që duam kaq shumë ta harrojmë.
