Nga Koca Sinan Pasha te Köprülü Mehmed Pasha, historia njeh dhjetëra shqiptarë që u ngjitën në majat e Perandorisë Osmane. Por pyetja e madhe mbetet: pse kaq shumë pushtet shqiptar në Stamboll prodhoi kaq pak liri për shqiptarët?
Perandoria Osmane nuk i ngriti shqiptarët në pushtet për t’i shërbyer Shqipërisë. I ngriti për t’i shërbyer vetes. Ky është thelbi i madh historik që shpesh fshihet pas krenarisë boshe kur thuhet se “shqiptarët kanë pasur shumë vezirë”.
Po, shqiptarët patën vezirë. Patën pashallarë. Patën komandantë. Patën njerëz në majën e shtetit osman. Por Shqipëria nuk pati shkolla shqipe, nuk pati administratë shqiptare, nuk pati autonomi kombëtare, nuk pati mbrojtje të gjuhës, nuk pati një projekt shtetformues shqiptar nga këta njerëz.
Kjo është drama.
Koca Sinan Pasha, me origjinë shqiptare nga Topojani, shërbeu disa herë si Vezir i Madh i Perandorisë Osmane. Ai ishte një nga figurat më të fuqishme të shekullit XVI, por pushteti i tij nuk u kthye në projekt kombëtar shqiptar. Ai ishte njeri i pallatit, i luftërave osmane, i zgjerimit imperial, jo i çlirimit apo ngritjes së shqiptarëve si komb politik.
Köprülü Mehmed Pasha, i lindur pranë Beratit, u bë Vezir i Madh dhe njihet si njeriu që forcoi autoritetin qendror osman, shtypi kundërshtarët, riorganizoi ushtrinë dhe shpëtoi perandorinë nga kriza. Por pikërisht këtu është paradoksi: një shqiptar shpëtoi shtetin osman, ndërsa shqiptarët mbetën pa shtetin e tyre.
Köprülü Fazıl Ahmed Pasha, Köprülü Fazıl Mustafa Pasha, Kara Mustafa Pasha, Hekimoğlu Ali Pasha, Koca Davud Pasha, Damat Ferid Pasha dhe shumë të tjerë nuk hynë në histori si mbrojtës të çështjes shqiptare, por si funksionarë të një perandorie që kërkonte bindje, taksa, ushtarë dhe nënshtrim.
Sistemi osman nuk prodhonte patriotë shqiptarë. Prodhonte administratorë të perandorisë. Sistemi i devshirmesë merrte të rinj nga provincat ballkanike, i shkëpuste nga rrënjët e tyre, i konvertonte dhe i përgatiste për shërbim ushtarak e administrativ osman. Pra, identiteti i tyre politik nuk ndërtohej rreth kombit, por rreth sulltanit.
Prandaj pyetja nuk është pse nuk e ndihmuan Shqipërinë. Pyetja është më e rëndë: a e shihnin ata veten si shqiptarë me detyrim historik ndaj vendit të origjinës, apo si njerëz të sulltanit me detyrim ndaj fronit?
Historia jep përgjigje të ftohtë: në shumicën e rasteve, ata zgjodhën fronin.
Shqiptarët u përdorën si energji ushtarake, si talent administrativ, si forcë komanduese, por jo si komb që duhej ngritur. Ata që arritën majat e Stambollit shpesh u bënë pjesë e mekanizmit që mbajti provincat nën kontroll. Dhe midis atyre provincave ishte edhe vendi i tyre i gjakut.
Kjo nuk do të thotë se çdo figurë shqiptare osmane duhet lexuar bardh e zi. Historia është më e ndërlikuar. Disa ndihmuan njerëz të afërt, krijuan rrjete patronazhi, ngritën shqiptarë të tjerë në poste. Por kjo nuk ishte çështje kombëtare. Ishte klientelizëm perandorak. Ishte karrierë, jo rilindje.
Dhe këtu qëndron dallimi i madh mes pushtetit personal dhe misionit kombëtar.
Një shqiptar në majë të perandorisë nuk është automatikisht fitore për shqiptarët. Kur ai pushtet nuk hap shkolla shqipe, nuk mbron gjuhën shqipe, nuk forcon vetëdijen kombëtare, nuk ndërton institucione shqiptare dhe nuk mbron popullin nga shtypja, atëherë ai pushtet është thjesht dekor historik.
Shqipëria nuk u shpëtua nga vezirët shqiptarë të Stambollit. Shqipëria u mbajt gjallë nga ata që shkruan shqip, nga ata që hapën shkolla, nga ata që ruajtën gjuhën, nga rilindësit, klerikët, mësuesit, kryengritësit dhe njerëzit që nuk patën karrige perandorake, por patën ndërgjegje kombëtare.
Prandaj sot duhet thënë qartë:
nuk mjafton të kesh shqiptarë në pushtet. Duhet të kesh shqiptarë që i shërbejnë shqiptarisë.
Sepse historia na mëson një gjë të hidhur:
një shqiptar që i shërben një perandorie kundër interesit të popullit të vet, nuk është lavdi kombëtare. Është paralajmërim historik.
