Neni 177 – që ka marrë peng demokracinë në Shqipëri:
Pse shqiptarët nuk pyeten më për Kushtetutën?
A ka ardhur koha që sovrani të marrë përsëri fjalën?

Në çdo demokraci të vërtetë ekziston një parim themelor:
Pushteti buron nga populli.
Ky nuk është thjesht një slogan politik, por themeli mbi të cilin ndërtohet i gjithë sistemi demokratik.
Pikërisht për këtë arsye, dokumenti më i rëndësishëm i një shteti – Kushtetuta – konsiderohet pronë e qytetarëve dhe jo e klasës politike.

Shqipëria e provoi këtë parim në fund të viteve ’90.
Në vitin 1994, qytetarët u thirrën në referendum për të vendosur mbi projekt-Kushtetutën e propozuar.
Populli votoi kundër dhe projekti u rrëzua.
Ky ishte një moment i rëndësishëm demokratik, sepse tregoi se sovrani kishte fuqinë të refuzonte atë që politika kërkonte t’i impononte.
Katër vite më vonë, në 1998, shqiptarët u thirrën sërish në referendum dhe kësaj radhe miratuan Kushtetutën që është ende sot në fuqi.
Pra, Kushtetuta aktuale nuk lindi nga një marrëveshje parlamentare, por nga vota direkte e popullit shqiptar.
Dhe pikërisht këtu lind paradoksi më i madh.
Që nga ajo ditë e deri më sot, Kushtetuta është ndryshuar në mënyrë të përsëritur.
Janë ndryshuar dispozita që lidhen me sistemin zgjedhor, reformën në drejtësi, organizimin e institucioneve, kompetencat kushtetuese dhe mekanizma të tjerë që ndikojnë drejtpërdrejt në jetën politike të vendit.
Megjithatë, për asnjërën nga këto ndryshime nuk u pyet më populli.
Asnjë referendum.
Asnjë konsultim kombëtar.
Asnjë votë e drejtpërdrejtë.
Vendimin e morën vetëm deputetët në Parlament.
Kjo u bë e mundur falë nenit 177 të Kushtetutës, i cili parashikon që ndryshimet kushtetuese mund të miratohen nga Kuvendi me shumicën e cilësuar të votave, pa qenë i detyrueshëm referendumi.
Në aspektin juridik, kjo është procedura që parashikon Kushtetuta.
Por pyetja që shtrojnë shumë qytetarë është krejt tjetër:
A është kjo procedurë gjithmonë e mjaftueshme për të garantuar legjitimitetin demokratik të ndryshimeve më të rëndësishme?
Në praktikën politike shqiptare është parë shpesh se, kur bëhet fjalë për ndryshime kushtetuese, përplasjet mes mazhorancës dhe opozitës zbehen dhe vendin e tyre e zënë marrëveshjet politike.
Në publik ato mund të shfaqen si kundërshtarë të përbetuar.
Por kur vjen momenti për të ndryshuar rregullat themelore të shtetit, shumë herë kanë gjetur gjuhën e përbashkët.
Dhe kjo nuk është rastësi.
Sepse Kushtetuta përcakton mënyrën se si funksionon sistemi politik.
Përcakton rregullat e lojës.
Përcakton raportin mes pushteteve.
Përcakton mënyrën se si organizohen zgjedhjet dhe institucionet.
Prandaj çdo ndryshim kushtetues ka pasoja afatgjata, shpesh për dekada.
Ndaj lind pyetja:
Si është e mundur që dokumenti që u miratua nga populli mund të ndryshohet më pas vetëm nga 94 deputetë?
Nëse populli ishte i domosdoshëm për ta miratuar Kushtetutën në vitin 1998, pse nuk konsiderohet i domosdoshëm edhe për ta ndryshuar atë?
Nëse sovrani ishte autor i Kushtetutës, pse nuk është edhe bashkautor i ndryshimeve të saj?
Kjo është arsyeja pse gjithnjë e më shumë ngrihet ideja që vetë neni 177 duhet të rishikohet.
Propozimi është i thjeshtë në parim:
Çdo ndryshim që prek themelet e Kushtetutës, institucionet kryesore të shtetit, sistemin zgjedhor ose të drejtat themelore të qytetarëve, të mos hyjë në fuqi vetëm me votat e Parlamentit, por të kalojë edhe në filtrin e referendumit popullor.
Kjo nuk do të hiqte rolin e Kuvendit.
Deputetët do të vazhdonin të diskutonin, hartonin dhe miratonin projektet.
Por fjala e fundit do t’i takonte atij që është mbi çdo pushtet:
Popullit.
Një mekanizëm i tillë do të sillte disa përfitime të rëndësishme.
Së pari, do të rriste legjitimitetin e çdo ndryshimi kushtetues.
Së dyti, do ta detyronte klasën politike të bindte qytetarët dhe jo vetëm njëri-tjetrin.
Së treti, do të kufizonte mundësinë që ndryshimet kushtetuese të bëhen pjesë e pazareve politike të momentit.
Së katërti, do ta rikthente sovranin në qendër të sistemit demokratik.
Sigurisht, ka edhe argumente kundër kësaj ideje.
Disa ekspertë paralajmërojnë se referendumet mund të politizohen ose të përdoren në periudha të tensionuara.
Të tjerë theksojnë se demokracia përfaqësuese u jep deputetëve mandatin për të marrë edhe vendime kushtetuese.
Por edhe këto argumente nuk e shuajnë një pyetje që vazhdon të mbetet pa përgjigje:
Pse qytetarët pyeten vetëm kur duhet të zgjedhin politikanët, por nuk pyeten kur politikanët ndryshojnë rregullat sipas të cilave qeveriset vendi?
Në fund të fundit, demokracia nuk është vetëm e drejta për të votuar një parti.
Demokracia është edhe e drejta për të vendosur mbi themelet e shtetit.
Kushtetuta nuk është pronë e qeverisë.
Nuk është pronë e opozitës.
Nuk është pronë e deputetëve.
Ajo është kontrata mes shtetit dhe qytetarëve.
Dhe çdo kontratë që lidhet nga dy palë, në parim, nuk duhet të ndryshohet vetëm nga njëra palë.
Prandaj debati për nenin 177 nuk është thjesht debat juridik.
Është debat për mënyrën se si e kuptojmë demokracinë shqiptare.
A duhet të vazhdojë politika të ketë monopolin për ndryshimin e Kushtetutës?
Apo ka ardhur koha që sovrani të rikthehet aty ku e ka vendin – si arbitri i fundit i çdo ndryshimi që prek ligjin themelor të Republikës së Shqipërisë?
Sepse në fund mbetet vetëm një pyetje:
Të cilës politika një ditë do të duhet t’i përgjigjet:
Nëse Kushtetuta u miratua nga populli:
Me çfarë legjitimiteti moral mund të ndryshohet vazhdimisht pa e pyetur më kurrë popullin?

Përgatiti:
Koja Leonard: