Tezat e Tetorit 1989 – Demokraci e kontrolluar apo skenari i transformimit të pushtetit?

Dokumenti i publikuar si “Tezat sekrete të Ramiz Alisë për pluralizmin” vazhdon të mbetet një nga materialet më të debatuara të periudhës së rrëzimit të komunizmit në Shqipëri. Nëse përmbajtja e tij është autentike dhe pasqyron realisht diskutimet e udhëheqjes komuniste të tetorit 1989, atëherë ai hedh dritë mbi një të vërtetë që shumë shqiptarë e kanë dyshuar prej kohësh: pluralizmi politik nuk erdhi si rezultat i një bindjeje demokratike të regjimit, por si një strategji për të mbijetuar politikisht në kushte të reja.

Në vitin 1989, bota komuniste po shembej me shpejtësi. Muri i Berlinit po rrëzohej, regjimet e Europës Lindore po dorëzoheshin njëri pas tjetrit dhe Bashkimi Sovjetik i Mihail Gorbaçovit po promovonte reforma që po trondisnin themelet e sistemit komunist. Shqipëria ishte izoluar për dekada, por edhe udhëheqja e saj e kuptonte se fundi i modelit të vjetër ishte afër.

Ajo që bie në sy në këtë dokument nuk është pranimi i pluralizmit si vlerë demokratike, por ideja e kontrollit të tij. Sipas përmbajtjes së publikuar, lejimi i partive të reja nuk shihej si një hap drejt lirisë politike, por si një mekanizëm për të kanalizuar pakënaqësinë popullore dhe për ta mbajtur procesin nën kontrollin e strukturave ekzistuese të pushtetit.

Kjo është pikërisht pyetja që vazhdon të ngrihet edhe sot: A ishte tranzicioni shqiptar një revolucion demokratik i vërtetë apo një transformim i menaxhuar nga vetë elita komuniste?

Nëse lexohen me kujdes pjesët e dokumentit, krijohet përshtypja se udhëheqja e kohës nuk kishte ndërmend të dorëzonte pushtetin real. Përkundrazi, synimi dukej të ishte përshtatja me rrethanat e reja, duke ruajtur kontrollin mbi institucionet kryesore, ekonominë, administratën, drejtësinë dhe strukturat e sigurisë.

Në këtë kuptim, pluralizmi nuk paraqitet si fitore e qytetarëve, por si një operacion politik për të shpëtuar elitën sunduese nga përplasja e pashmangshme me historinë.

Shumë prej zhvillimeve që pasuan në vitet 1990 duket se ushqejnë pikërisht këtë dyshim. Një pjesë e madhe e ish-funksionarëve komunistë arritën të mbijetonin politikisht. Të tjerë u shndërruan në biznesmenë të fuqishëm. Strukturat shtetërore ndryshuan emrat, por jo gjithmonë mentalitetin. Ndërsa qytetarët prisnin drejtësi dhe ndarje të qartë me të kaluarën, tranzicioni shpesh prodhoi vetëm riciklim të elitave.

Për këtë arsye, dokumente të tilla nuk kanë rëndësi vetëm historike. Ato janë një çelës për të kuptuar pse Shqipëria vazhdon të vuajë pasojat e një tranzicioni të papërfunduar. Shumë nga problemet e sotme – mungesa e besimit tek institucionet, kapja e shtetit, korrupsioni, lidhja mes politikës dhe interesave ekonomike – kanë rrënjë pikërisht në mënyrën se si u menaxhua kalimi nga diktatura në demokraci.

Nëse këto teza përfaqësojnë me të vërtetë vizionin e udhëheqjes së fundit komuniste, atëherë ato tregojnë se projekti nuk ishte ndërtimi i një demokracie perëndimore, por krijimi i një sistemi të ri ku pushteti do të ndryshonte formë pa ndryshuar domosdoshmërisht zotëruesit e tij.

Kjo është arsyeja pse debati mbi vitet 1989–1991 nuk është thjesht debat për të shkuarën. Ai është debat për të tashmen dhe të ardhmen e Shqipërisë. Sepse një shoqëri që nuk e kupton mënyrën se si është ndërtuar sistemi i saj politik, rrezikon të mbetet peng i të njëjtave mekanizma pushteti që ndryshojnë fytyrën, por jo thelbin.

Mbi tre dekada pas rënies së komunizmit, shqiptarët kanë të drejtë të kërkojnë transparencë të plotë për çdo dokument, procesverbal apo material që lidhet me atë periudhë. Historia nuk duhet të mbetet pronë e arkivave të mbyllura apo e interpretimeve politike. Ajo duhet të dalë e plotë përpara qytetarëve.

Sepse vetëm duke njohur të vërtetën mund të kuptohet nëse demokracia shqiptare lindi si aspiratë e popullit apo si projekt i kontrolluar i një elite që kërkonte të mbijetonte në kohë të reja.