NJË JETË E TËRË NË SHËRBIM TË DIJES, KUJTESËS DHE SHPIRTIT SHQIPTAR:

Historia madhështore e Ndoc Shaben – njeriut që ia kushtoi jetën arsimit, kulturës dhe ruajtjes së trashëgimisë kombëtare

Ka njerëz që jetojnë thjesht për të kaluar ditët. Ka njerëz që ndërtojnë jetën e tyre mbi interesin personal, mbi fitimin apo famën e përkohshme. Por ekzistojnë edhe ata njerëz të rrallë, që jetën e tyre e kthejnë në një mision të madh kombëtar. Njerëz që sakrifikojnë qetësinë, rehatinë dhe shpesh edhe vetveten, vetëm që historia, kultura dhe kujtesa e popullit të tyre të mos humbasë. Një prej këtyre figurave të jashtëzakonshme është pa dyshim Ndoc Shaben.

Ai nuk është thjesht një mësues. Nuk është vetëm një etnograf, koleksionist, regjisor, fotograf apo studiues. Ai është një arkiv i gjallë i memories shqiptare. Një njeri që për më shumë se gjysmë shekulli punoi në heshtje, pa mbështetje të madhe shtetërore, pa bujë mediatike, por me një dashuri të pakufishme për kulturën shqiptare, për Zadrimën, për Veriun dhe për rrënjët e identitetit tonë kombëtar.

Historia e tij është histori sakrifice, dinjiteti, pasioni dhe përkushtimi të rrallë. Është historia e një shqiptari që nuk u dorëzua kurrë përballë vështirësive të jetës dhe që çdo sfidë e ktheu në forcë për të vazhduar misionin e tij.

Fëmijëria dhe rrugëtimi drejt dijes

Në vitin 1953, në fshatin Pleshë, erdhi në jetë një djalë që askush nuk mund ta imagjinonte se një ditë do të bëhej një nga ruajtësit më të mëdhenj të kulturës popullore shqiptare në Veri. Shqipëria e asaj kohe ishte e varfër, e izoluar dhe e mbushur me vështirësi, por brenda familjeve shqiptare ende ruheshin fort traditat, zakonet dhe dashuria për dijen.

Mësimet e para i mori në shkollën fillore të fshatit të lindjes, ndërsa më pas vazhdoi arsimin 8-vjeçar në Bushat. Që në moshë të vogël ai u dallua për zgjuarsinë, seriozitetin dhe etjen për dije. Rezultatet e shkëlqyera i hapën rrugën për të vazhduar studimet në gjimnazin e Koplik gjatë viteve 1969-1973.

Por ai nuk ishte vetëm nxënës i mirë. Ishte një shpirt artistik. Një i ri që dashurohej pas teatrit, letërsisë, kulturës dhe skenës. Pikërisht në ato vite nisi të formohej jo vetëm mësuesi i ardhshëm, por edhe artisti, regjisori, studiuesi dhe etnografi që do të linte gjurmë të jashtëzakonshme në kulturën shqiptare.

Studimet e larta për gjuhë dhe letërsi i përfundoi në vitin 1976. Ishte një kohë kur mësuesi konsiderohej ndër figurat më të rëndësishme të shoqërisë shqiptare dhe të rinjtë e diplomuar dërgoheshin shpesh në zonat më të largëta të vendit. Pikërisht aty filloi edhe sakrifica e madhe e jetës së tij.

Mësuesi që i shërbeu Veriut me shpirt e zemër

Pas diplomimit, Ndoc Shaben u emërua në Ujmisht, një ndër zonat më të largëta të Veriut shqiptar. Për plot nëntë vite ai punoi si mësues me përkushtim të jashtëzakonshëm, fillimisht në shkollën 8-vjeçare dhe më pas në gjimnaz.

Në ato vite, jeta në zonat malore ishte tepër e vështirë. Infrastrukturë pothuajse e munguar, kushte të rënda jetese dhe largësi të mëdha nga familja. Por ai nuk u ankua kurrë. Përkundrazi, e pa misionin e mësuesit si një detyrë të shenjtë.

Ai nuk ishte thjesht njeri që jepte mësim. Ishte edukator, frymëzues, organizator aktivitetesh kulturore dhe artistike. Ishte mësuesi që përpiqej të zgjonte tek nxënësit dashurinë për librin, kulturën dhe kombin.

Pikërisht në Kukës nisi edhe puna e tij e madhe si mbledhës i folklorit shqiptar. Ai kuptoi se në ato male ruheshin thesare të jashtëzakonshme të gjuhës dhe traditës sonë popullore. Nisi të mbledhë fjalë të rralla, shprehje popullore, këngë, rite dhe zakone që rrezikonin të zhdukeshin përgjithmonë.

Në heshtje, pa zhurmë dhe pa interes personal, ai nisi të ndërtojë një pasuri të jashtëzakonshme kulturore që sot ka vlerë të pallogaritshme.

Vitet e vështira – kur mësuesi u detyrua të bëhej murator, hidraulik e marangoz

Jeta nuk i fali rrugë të lehtë. Pas shumë vitesh pune në zonat e largëta, ai u transferua, por për dy vite mbeti pa punë. Ishin vite të rënda ekonomikisht dhe shpirtërisht. Megjithatë, ai nuk u dorëzua.

Për të mbajtur familjen dhe për të jetuar me dinjitet, u detyrua të bëjë çdo lloj pune fizike. Punoi si murator, suvatues, hidraulik, elektricist, saldator, marangoz, shtrues pllakash, punues mermeri, duralumini dhe madje edhe si traktorist.

Pak njerëz mund ta kuptojnë sa e dhimbshme është për një intelektual dhe mësues të detyrohet të lërë profesionin për të mbijetuar me punë krahu. Por ajo periudhë tregoi madhështinë e karakterit të tij. Ai nuk turpërohej nga puna. Përkundrazi, çdo zanat e mësoi me ndershmëri dhe përkushtim.

Dhe megjithatë, as në ato vite të vështira nuk iu nda kulturës, fotografisë dhe traditës popullore.

Drejtues arsimi dhe figurë e respektuar shoqërore

Më pas ai u rikthye në arsim. Punoi për gjashtë vite në shkollën e Stajkës dhe më pas edhe gjashtë vite të tjera në Bushat. Në vitet e para të demokracisë, për shkak të aftësive dhe integritetit të tij, u emërua drejtor shkolle në Rranxa, ku shërbeu për pesë vite.

Më vonë mbajti detyrën e drejtorit të arsimit dhe kulturës në Komunën Bushat, më pas drejtor i gjimnazit të Barbullushit dhe sekretar i këshillit të komunës dhe bashkisë.

Kudo ku punoi, ai la pas respekt, qytetari dhe profesionalizëm. Ishte nga ata drejtues që nuk e përdornin postin për privilegje, por për të ndihmuar komunitetin dhe arsimin.

Por jeta e goditi sërish. Një infrakt miokardi e detyroi të largohej nga puna dhe të dilte në pension invaliditeti. Për shumë njerëz kjo do të kishte qenë fundi i aktivitetit publik. Për Ndoc Shabenin ishte vetëm fillimi i një misioni edhe më të madh.

Njeriu që ruajti kujtesën e Veriut shqiptar

Pasioni i tij më i madh u bë fotografia dhe etnografia.

Për dekada të tëra ai dokumentoi jetën shqiptare me aparatin fotografik në dorë. Dasma, festa, rite fetare, aktivitete kulturore, ngjarje politike, portrete njerëzish të thjeshtë, zakone dhe tradita – gjithçka kaloi përmes objektivit të tij.

Sot ai zotëron rreth 100 mijë negativë fotografikë, një pasuri e rrallë historike dhe dokumentare që shumë institucione do ta kishin zili. Me një durim të jashtëzakonshëm, ai vazhdon edhe sot t’i skanojë dhe dixhitalizojë, duke shpëtuar nga zhdukja mijëra kujtime të popullit shqiptar.

Por fotografia ishte vetëm një pjesë e pasionit të tij.

Për më shumë se 20 vite ai nisi të mbledhë objekte muzeale nga e gjithë Zadrima dhe Veriu shqiptar. Çdo shtëpi e vjetër, çdo arkë, çdo pajë nusërie, çdo vegël pune, çdo kostum popullor u bë pjesë e misionit të tij për të ruajtur trashëgiminë shqiptare.

Ai investoi kursimet personale, kohën dhe jetën e tij për të ndërtuar një muze etnografik që sot konsiderohet ndër më të pasurit në Veri.

Muzeu që flet me shpirtin e Shqipërisë

Muzeu i ngritur nga Ndoc Shaben nuk është thjesht një koleksion objektesh. Ai është një univers i gjallë kujtese, historie dhe identiteti.

Aty ruhen veshje të rralla tradicionale të Zadrimës, kostume nusërie, jelekë të qëndisur me ar, anteri, rizat e famshme, këmisha me motive ilire, pajë nusërie, orendi bakri, vegla pune, artefakte të lashta dhe qindra objekte që dëshmojnë kulturën dhe estetikën e shqiptarëve të Veriut.

Veçanërisht mbresëlënëse është puna e tij mbi veshjen e gruas zadrimore. Ai ka dokumentuar pothuajse çdo etapë të jetës së saj: vajzërinë, martesën, shtatzëninë, jetën familjare, pleqërinë dhe ceremonitë mortore. Çdo detaj, çdo qëndisje, çdo ngjyrë ka një kuptim kulturor dhe historik.

Ai ka mbledhur mbi 40 lloje rizash, dhjetëra këmisha tradicionale, anteri, jelekë, boçe, çorape, stoli dhe pajisje të tjera që përbëjnë sot një pasuri kombëtare të jashtëzakonshme.

Muzeu i tij është vizituar nga studiues, muzeologë, etnologë, arsimtarë, nxënës dhe turistë të shumtë vendas e të huaj. Të gjithë mbeten të mahnitur nga përkushtimi dhe madhështia e kësaj pune.

Një pasuri kombëtare që meriton mbështetje dhe mbrojtje

Puna e tij nuk ka kaluar pa u vënë re. Media lokale dhe kombëtare i kanë kushtuar reportazhe e intervista të shumta. Një revistë prestigjioze në Köln i kushtoi plot 30 faqe aktivitetit të tij, ndërsa studiues të huaj kanë vlerësuar punën e jashtëzakonshme që ai ka bërë për ruajtjen e kulturës shqiptare.

Sot, shumë specialistë mendojnë se koleksioni dhe muzeu i tij duhet të mbrohen institucionalisht dhe të njihen si pjesë e rëndësishme e trashëgimisë kombëtare shqiptare. Ka madje edhe zëra që kërkojnë që vlerat e veshjes zadrimore të njihen dhe të mbrohen nga UNESCO.

Dhe me të drejtë.

Sepse ajo që ka bërë Ndoc Shabeni nuk është thjesht hobi. Nuk është thjesht koleksion. Është një akt i madh patriotik dhe kulturor.

NJË EMËR QË MERITON RESPEKT DHE MIRËNJOHJE KOMBËTARE

Në një kohë kur shumë njerëz harrojnë rrënjët, traditat dhe historinë, figura të tilla janë dritë për kombin.

Ndoc Shaben nuk ndërtoi pasuri materiale. Ai ndërtoi diçka shumë më të madhe: një pasuri shpirtërore dhe historike për brezat që do të vijnë.

Ai ia kushtoi jetën arsimit, kulturës, traditës dhe kujtesës shqiptare. Punoi si mësues, si artist, si studiues, si fotograf dhe si mbrojtës i identitetit tonë kombëtar.

Dhe ndoshta një ditë, kur brezat e ardhshëm të kërkojnë të kuptojnë se si jetonin shqiptarët, si visheshin, si këndonin, si punonin dhe si e ruanin shpirtin e tyre, do ta gjejnë përgjigjen pikërisht në punën titanike të këtij njeriu.

Sepse disa njerëz nuk jetojnë vetëm për kohën e tyre.

Ata jetojnë për historinë.

Përgatiti Koja Leonard: