NJË ROMAN EPIKO-LIRIK ME IDE TË FUQISHME DHE REZONANCË UNIVERSALE:

Rreth romanit ”Kalvari i dashurisë” i shkrimtarit erudit Kujtim Hajdari

Romani “Kalvari i dashurisë” i Kujtim Hajdarit është një vepër e veçantë, që kapërcen kufijtë e një historie intime për të ndërtuar një narrativë të shumëfishtë mbi dashurinë, traumën, emigracionin dhe fatin njerëzor. Autori përqëndrohet në udhëtimin jetësor të Flamurit – poetit që përballet me humbjen e dashurisë, me plagët e shpirtit dhe me nevojën për t’u rilidhur me jetën përmes një lidhjeje të re, duke e shndërruar këtë histori personale në një epope moderne të shpirtit të mërgimit.
Ky roman mund të lexohet si vazhdimësi dhe njëkohësisht si tejkalim i traditës letrare shqiptare. Kujtim Hajdari, në mënyrën e tij të veçantë, ndjek rrugën e autorëve si Dritëro Agolli, që ka ditur të pasqyrojë dramën e njeriut të zakonshëm përballë rrethanave historike, dhe Ismail Kadare, i cili ka universalizuar përvojën shqiptare duke e ngritur atë në mite dhe arketipe letrare. Por Hajdari, ndryshe nga këta, e zhvendos theksin nga historia kolektive drejt psikikës së emigrantit, ku përjetimi i humbjes, pritja e pafundme në sistemet burokratike dhe përplasja me barrierat kulturore shndërrohen në simbole të gjendjes ekzistenciale të njeriut modern.
Në këtë rrafsh, “Kalvari i dashurisë” hyn në dialog të natyrshëm me letërsinë e diasporës shqiptare. Tek Martin Camaj, për shembull, shfaqet drama e njeriut të mërguar që kërkon vendin e humbur dhe identitetin e rrënjëve. Tek Vehbi Skënderi, hasim rrëfime ku emigracioni bëhet udhëkryq mes ëndrrave dhe përplasjes me realitetin. Autorë më të rinj që i janë qasur problematikës së diasporës, si Ridvan Dibra apo Naime Beqiraj, e trajtojnë traumën dhe pasigurinë e individit të zhvendosur mes dy botëve, duke na sjellë figura ku dashuria shpesh është i vetmi mekanizëm mbijetese. Në këtë panoramë, Hajdari qëndron si një zë origjinal, i cili shkrin përvojën intime me një vizion epik të fatit njerëzor.
Nga ana tjetër, romani lidhet ngushtë edhe me traditën botërore. Te Gabriel García Márquez në “Dashuria në kohërat e kolerës”, dashuria sfidon kohën dhe vdekjen; tek Milan Kundera, individi endet midis traumës historike dhe marrëdhënieve intime; tek James Joyce e tradita irlandeze, emigracioni dhe kërkimi për “shtëpinë shpirtërore” bëhen motiv qendror. Kujtim Hajdari e sjell këtë univers në realitetin shqiptar të emigrimit, duke treguar se shpirti i njeriut nuk është kurrë i ndarë nga vendi, historia dhe plagët që mbart koha dhe për pasojë dhe individi.
Çfarë e veçon “Kalvarin e dashurisë” është fakti se ai dekonstruon idealin romantik: dashuria nuk është një përrallë që shpëton nga çdo plagë, por një luftë e vazhdueshme për të qëndruar së bashku përballë traumave personale, xhelozisë, varfërisë dhe përjashtimit shoqëror. Kështu, ky roman shfaqet si një testament letrar mbi qëndresën njerëzore, ku mbijetesa vetë bëhet një formë triumfi.
Le të hyjmë pak më thellë në brendësinë e romanit.

Pas humbjes të së shoqes dritës dhe hezitimeve të shumta për një lidhje të re Flamuri përballet me peripecitë për t’u lidhur me Anën.
Përmbledhja detajon luftërat e tyre të mëdha kundër sistemeve burokratike të imigracionit, barrierave kulturore, tensioneve familjare dhe pasigurisë personale të thellë. Dashuria e tyre testohet vazhdimisht nga varfëria, xhelozia dhe fantazmat e të kaluarës së tyre, duke u zhvendosur nga bregdetet romantike të Italisë dhe Greqisë në sfidat e ndërtimit të një jete të re në Amerikë. Në fund, është një eksplorim i ashpër dhe prekës nëse dashuria mund të mbijetojë jo vetëm vdekjen, por edhe vështirësitë e pandërprera të jetës, zhvendosjes dhe dobësisë njerëzore.
Kujtim Hajdari ndërmerr një projekt letrar të thellë dhe ambicioz. Romani është shumë më tepër se një histori e thjeshtë dashurie: është një eksplorim me shumë shtresa i gjendjes njerëzore përballë sfidave dërrmuese moderne dhe ekzistenciale. Përmes udhëtimit epik dhe të gjatë dekadash të Flamurit, një poeti, Hajdari arrin disa suksese të rëndësishme: ai ndërton një alegori të fuqishme për përvojën e emigrantit, dekonstrukton idealin romantik për të ndërtuar një koncept më të qëndrueshëm të dashurisë, përdor traumën si një lente për të shqyrtuar identitetin dhe në fund propozon një narrativë të shërbimit të farkëtuar jo në fitore, por në luftë të vazhdueshme për të gjetur vetveten tyre personazhet e romanit.
Krijimi i një epike moderne të zhvendosjes dhe psiqikës së emigrantit është interesante dhe karakteristikë e autorit që tregon për nje eksperiencë dhe mendim të thellë intelektual.
Para së gjithash, Hajdari përdor përvojat personale të Flamurit dhe Anës për të përcjellë një histori më të gjerë dhe universale të zhvendosjes. Duke lëvizur personazhet nga origjinat e tyre të nënkuptuara ballkanike përmes peizazheve romantike por kalimtare të Italisë dhe Greqisë, dhe më në fund te premtimi sfidues i Amerikës, autori harton një odise bashkëkohore. Kjo nuk është udhëtimi i një heroi klasik që kërkon një fron, por i një njeriu të zakonshëm modern që kërkon një shtëpi, stabilitet dhe një vend ku të gjejë paqen, qetësinë.
Luftërat e mëdha kundër “sistemeve burokratike të imigracionit” janë një arritje qendrore e romanit. Hajdari me gjasë përdor këto skena jo thjesht si pengesa të komplotit, por si një metaforë e fuqishme për natyrën çnjerëzuese të procesit të emigrimit. Dokumentat, intervistat dhe pritja e pafund bëhen manifestime të një indiference më të madhe sistemike, duke i zhveshur individët nga historitë e tyre komplekse dhe duke i reduktuar në dosje rastesh. Kjo “sprovë” burokratike pasqyron kaosin e brendshëm të personazheve, duke i jashtëzuar ndjenjat e tyre të pafuqisë dhe padukshmërisë. Për më tepër, “barrierat kulturore” që përballen Flamuri dhe Ana arrijnë një detyrë thelbësore: ilustrojnë se emigrimi nuk është një ngjarje e vetme e kalimit të një kufiri, por një proces i vazhdueshëm i përshtatshmërisë. Është një përballje e përditshme me zakone të panjohura, gjuhë dhe kode sociale që mund ta bëjnë edhe individin më të qëndrueshëm të ndihet si një i huaj i përhershëm. Në këtë, Hajdari i jep zë ankthit të heshtur dhe dhimbjes kulturore që shoqëron ndjekjen e një jete më të mirë.
Dekonstruktimi dhe Rindërtimi i Natyrës së Dashurisë ne roman sinjalizon misionin kryesor të autorit: të hetojë idealin kulturor perëndimor të dashurisë si një gjendje e lumtur dhe e përhershme. Hajdari e çmonton sistematikisht këtë fantazi duke paraqitur një dashuri që lind jo në përsosmëri, por në thyerjen e në vuajtjen e përbashkët. Flamuri dhe Ana janë “dy shpirtra të plagosur që kërkojnë ngushëllim dhe siguri,” dhe marrëdhënia e tyre bëhet një studim rasti nëse një themel i tillë mund të qëndrojë.
Romani fillon me humbjen përfundimtare, me vdekjen e dashurisë së madhe të Flamurit, Dritës. Kjo e vendos dashurinë jo si një garanci, por si diçka të brishtë dhe të ndjeshme ndaj shkatërrimit. Por duke bërë që Flamuri të gjejë dashuri përsëri me Anën, Hajdari jo vetëm kërkon ta shpëtojë heroin nga shkatërrrimi shpirtëror por gjithashtu i jep hapësirë nocionit të një “shpirti binjak” të vetëm duke e lidhur me Anën. Dashuria e tij për Anën është e ndryshme. Nuk është një zëvendësim, por një entitet i ri, i ndërtuar mbi rrënojat e vetes së tij të së kaluarës dhe i ndërthurur me “të kaluarën e saj traumatike”. Evolucioni i tyre nga “shkëmbimet poetike online” në një “martesë të trazuar” realizon një temë kyçe: pabarazia midis vetes së idealizuar që projektojmë (sidomos në art dhe online) dhe realitetit të çrregullt të bashkëjetesës së përditshme.
Provat e “varfërisë, xhelozisë dhe fantazmave të së kaluarës së tyre” janë mjetet që Hajdari përdor për të farkëtuar një koncept më të pjekur dhe realist të dashurisë. Kjo nuk është dashuri që fiton gjithçka me lehtësi, por dashuri që zgjat pavarësisht gjithçkaje. Është një dashuri që është aktive, një zgjedhje edhe përpjekje e vazhdueshme për të qëndruar dhe luftuar përmes pasigurisë dhe vështirësive, në vend që të jetë një gjendje pasive e të qenit “i dashuruar” dhe i kënaqur, siç zakonisht gjejmë në romanet rozë. Autori pyet nëse dashuria mund të mbijetojë “vështirësitë e pamëshirshme të jetës” dhe përgjigjet duke treguar se nëse e bën, është më e fortë jo sepse është e përsosur, por sepse është e plagosur dhe ka qëndruar duke fituar përvojë, durim dhe pjekuri në këto situata.
Në roman autori realizon me shumë art dhe psikologji traumën si identitet dhe fantazmat e së kaluarës duke ia arritur nëpërmjet një studimi psikologjik prekës duke bërë që të kaluarat e personazheve të jenë prani aktive dhe përndjekëse në të tashmen e tyre. Flamuri është i përndjekur nga fantazma e Dritës dhe ideali i një dashurie të humbur dhe të përsosur. Ana është e përndjekur nga një histori traumatike që formëson dobësitë dhe pasiguritë e saj. Marrëdhënia e tyre bëhet një fushë beteje ku këto trauma të së kaluarës ndërveprojnë, shpesh me pasoja shkatërruese.
“Pasiguritë personale të thella” dhe “xhelozia” nuk paraqiten si thjesht defekte karakteri, por si produkte logjike, pothuajse të pashmangshme, të historive të tyre, të jetës që i ka gdhendur ato në karakterin e tyre. Dhimbja e Flamurit mund ta bëjë atë emocionalisht të paarritshëm ose të prirur për të krahasuar Anën me një kujtim të idealizuar. Trauma e Anës mund të shfaqet si frikë nga braktisja ose ndjeshmëri e shtuar ndaj kërcënimeve të perceptuara më parë. Hajdari kështu eksploron një të vërtetë të vështirë: ne hyjmë në marrëdhënie jo si fletë të bardha, por si koleksione të plagëve tona të kaluara. “Sprova” është procesi i dhimbshëm dhe i nevojshëm i të mësuarit për të menaxhuar traumën e vet pa e lejuar atë të shkatërrojë të tashmen e përbashkët.
Autori ndoshta arrin një ndjenjë të thellë empatie për të dy personazhet, duke treguar se si sjelljet e tyre më të këqija shpesh janë thirrje për ndihmë nga vetvetja e tyre për të mos lënduar lidhjen e re dhe për të mos humbur shpresën për të gjetur qetësinë.
Një këndvështrim i avancuar dhe mjaft domethënës i autorit është trajtimi i artit si katerzë por dhe si barrierë. Le t’i hedhim një vështrim figurës së Flamurit.
Të bësh Flamurin një poet është një zgjedhje e rëndësishme autoriale që arrin dy qëllime të kundërta. Së pari, krijon një personazh me ndjeshmëri të thellë emocionale dhe një mjet për të përpunuar përvojën. Shkëmbimet e tij poetike me Anën janë lidhja e tyre fillestare, një hapësirë e sigurt ku ata mund të artikulojnë shpirtin e tyre. Arti, në këtë kuptim, është një linjë shpëtimi apo një mjet për të krijuar bukuri nga dhimbja.
Nga ana tjetër, Hajdari gjithashtu mund të përdorë natyrën poetike të Flamurit për të eksploruar rreziqet e mundshme të artit. Një poet mund të jetë i prirur të romantizojë dhimbjen, të kuratojë vuajtjen e tij, ose të tërhiqet në bukurinë e fjalëve në vend që të përballet me realitetet e shëmtuara dhe praktike të jetës (si varfëria ose burokracia). Idealizmi i poetit mund të përplaset ashpër me ashpërsinë e rrethanave të tij, duke krijuar një konflikt të brendshëm qendror. A e ndihmon arti i tij të mbijetojë përballë vuajtjes, apo ndonjëherë e verbon atë nga ajo që nevojitet për të jetuar vërtet?
Si përfundim ajo që Kujtim Hajdari arrin me “Kalvarin e Dashurisë” është një ripërcaktim i tejpërpunuar dhe prekës i shpëtimit. Në një narrativë tradicionale, shpëtimi mund të nënkuptojë që Flamuri gjen një dashuri që fshin dhimbjen e humbjes së Dritës ose arrin pasuri dhe famë në Amerikë që justifikon përpjekjet e tij.
Arritja e Hajdarit është më e hollë dhe shumë më e thellë. Shpëtimi këtu nuk është për të fshirë të kaluarën ose për të arritur një fund përrallor. Ai gjendet në qëndresën e shpirtit njerëzor për të vazhduar të dashurojë pavarësisht njohjes së brishtësisë së dashurisë, të jetojë jetën. Është në guximin për të ndërtuar një jetë të re mbi një realitet edhe të paqëndrueshëm. Është fitorja e qetë e dy njerëzve të lënduar që zgjedhin, përsëri e përsëri, disa herë të përballen me botën së bashku. Romani sugjeron se mbijetesa vetë është një formë triumfi, dhe se një dashuri që duron provimin e jetës, me të gjitha dhimbjet, varfërinë, pasigurinë dhe zhvendosjen e saj, ndoshta është dashuria më autentike dhe e fuqishme nga të gjitha. Duke refuzuar përgjigjet e lehta dhe duke përqafuar kompleksitetin e emocioneve dhe përvojave njerëzore, Hajdari krijon një vepër që nuk është thjesht një histori, por një testament për luftën e vazhdueshme për lidhje në një botë të çarë, të demolitur.
*
Në këtë mënyrë, Kujtim Hajdari ia ka dalë me sukses dhe mjeshtëri të rrallë letrare të krijojë një vepër që shtrihet midis traditës kombëtare dhe letërsisë universale, duke i dhënë zë përvojës së emigrantit shqiptar, por edhe duke ngritur pyetje të mëdha mbi natyrën e dashurisë, identitetit dhe ekzistencës në një botë të trazuar. Qershia mbi tortë e vlerave të këtij romani është edhe fakti tjetër shumë i rëndësishëm që shkrimtari Hajdari përmes personazheve e ka ngritur në piedestal poezitën e poetit e të shkrimtarit në shoqërinë dhe vetë letërsinë si artin më të lartë e më sublim të shoqërisë njerëzore.

Nga Zekerija Idrizi, poet, shkrimtar, studiues, kritik letrar.