Nga thellësia e nëntokës: Në thelllsinë e shpirtit:

Nga Window.Al

Kastriot Fetahu është një nga ato zëra të heshtur të poezisë shqiptare që u ringjallën në emigrim, aty ku malli për atdheun dhe liria për të shkruar pa censurë krijuan një terren të ri shpirtëror. I lindur në Kuçovë në vitin 1958, me profesion inxhinier i naftës, ai e gjen veten mes teknikës dhe metaforës, mes realitetit të ashpër industrial dhe rrëfimit të brishtë poetik.

Me dy vëllime të botuara, “Momentum in memorie” dhe “Etyd i thyer”, si dhe një të tretë në shtyp, ai dëshmon se shpirti poetik nuk shuhet, por pret kohën e tij për të shpërthyer. Sot banon në Boston dhe vazhdon të shkruajë edhe ese, tregime dhe një roman mbi diktaturën. Në këtë bisedë të gjatë, flasim për gjithçka: letërsinë, kujtimin, mërgimin dhe lirinë e fjalës.

Z. Fetahu, keni një rrugëtim jo të zakonshëm: nga nafta në poezi. Si bashkëjetojnë këto dy botë tek ju?

Ka një kontrast të dukshëm në dukje mes naftës si realitet fizik dhe poezisë si univers metafizik. Por unë nuk i shoh si botë që përplasen; përkundrazi, ato më kanë ndihmuar të kuptoj më mirë njëra-tjetrën. Nafta është thellësi, kërkim, shpim në nëntokë – dhe poezia është një shpim tjetër, por në nëntokën e shpirtit. Inxhinieria më mësoi durimin, strukturën, logjikën – që edhe poezia i kërkon, ndonëse me një ritëm krejt tjetër.

Poezitë tuaja të para i keni shkruar në rini, por i keni ndërprerë. Çfarë ndodhi? Dhe pse rifilluat në Çikago?

Në Shqipërinë e viteve ’70 dhe ’80, një djalë që shkruante poezi rrezikonte shumë nëse shkonte përtej kufijve të realizmit socialist. Fillova të shkruaj në shkollën e mesme, por pastaj e lashë. Diktatura të mësonte të heshtje, të mos kaloje përtej asaj që ishte “e lejuar”. Në Çikago, mërgimi më fali një liri të vonuar. Në vetminë e një qyteti të madh, pa frikën e kontrollit ideologjik, fjala ime filloi të marrë frymë. Dhe poezia u kthye si një mënyrë për të mbijetuar shpirtërisht.

“Momentum in memorie” është një titull i fortë. Çfarë kërkuat të sillnit me këtë libër?

Ai vëllim është një lloj rituali i përballjes me kujtimin. “Momentum” në kuptimin fizik është forcë, vazhdimësi. Kurse “memorie” është ajo që nuk vdes, ajo që kthehet, që peshon. Ky libër është një përpjekje për të krijuar një ekuilibër mes dhimbjes që sjell kujtimi dhe nevojës për të mos e harruar. Poezitë aty janë rrëfime të thyerjes, por edhe të ringritjes, janë zëra të një kohe që nuk është më, por që na ndjek si hije.

Po vëllimi i dytë, “Etyd i thyer” – çfarë përfaqëson?

Ky libër është më i heshtur, më i brendshëm. “Etydi” është një ushtrim, një kërkim i vazhdueshëm për të gjetur fjalën e saktë. Por është edhe një pranim se çdo përpjekje për të kuptuar plotësisht jetën është e pamjaftueshme – pra e “thyer”. Poezitë aty janë më intime, më të përqendruara te individi dhe zbrazëtia e tij përballë një bote që nuk e njeh më. Është një libër i reflektimit, i mosdurimit, por edhe i një lloj qetësie filozofike.

Po libri i tretë që është në shtyp, çfarë risi sjell?

Ky libër është më i hapur ndaj botës së jashtme. Është një poezi që flet edhe për kohën e tanishme, për mërgimin, për globalizimin, për ndjenjën e përkatësisë së humbur. Ka edhe poezi që flasin për njerëz konkretë – për figura të zakonshme që më kanë lënë gjurmë. Ndoshta është libri më i “shoqërueshëm” deri më tani. Megjithatë, vazhdoj të ruaj atë lidhje të thellë me kujtesën dhe heshtjen si dy shtylla të rrëfimit.

Po romani që keni në dorë, mund të na zbuloni diçka më shumë?

Romani është një sfidë tjetër. Është një përpjekje për të treguar si jetonte një individ nën diktaturë, jo me fakte të mëdha politike, por përmes detajeve të vogla që vrisnin çdo ditë. Është historia e një njeriu që detyrohet të heshtë, të pranojë absurditetin si normalitet. Kam punuar gjatë me të dhe jam ende në proces. Më intereson më shumë psikologjia e njeriut të shtypur sesa vetë mekanizmat e shtypjes.

Cila është marrëdhënia juaj me Shqipërinë sot? E ndjeni veten pjesë e saj?

Gjithmonë. Shqipëria është vendi që më formoi dhe më plagosi njëkohësisht. Edhe kur nuk jam fizikisht atje, gjithçka që shkruaj është shqiptare në ndjesi. Por duhet ta pranoj se Shqipëria më duket gjithnjë e më larg – jo gjeografikisht, por shpirtërisht. Nganjëherë kam frikë se po bëhemi dy popuj: ata që ikin dhe ata që rrinë, dhe që nuk e kuptojnë më njëri-tjetrin.

Si është të shkruash poezi në Boston? A ndiheni i frymëzuar apo i vetmuar?

Boston ka një ndjesi të thellë intelektuale, por edhe një vetmi që të sfidon. Frymëzimi vjen nga gjithçka: një rrugë bosh, një grua që ecën e heshtur, një gazetë në stacion treni. Në një mjedis si ky, poezia nuk është luks, është nevojë. Është mënyra ime për të folur me veten dhe për të mos u ndjerë i shkëputur.

Krahas poezisë, shkruani edhe ese dhe tregime. Si ndryshon ky proces për ju?

Eseja më jep hapësirë për të reflektuar. Është një mënyrë për të folur hapur, pa maskën e metaforës. Tregimi më kërkon disiplinë, dramë, strukturë. Por gjithsesi, gjithçka që shkruaj ka një fije poetike brenda. Më duket se edhe kur shkruaj prozë, nuk mund ta heq poezinë nga brendia ime.

Si e shihni letërsinë e re shqiptare? A e lexoni? A ju përafron ndokush në frymë?

E ndjek me kujdes dhe kam respekt për shumë zëra të rinj. Më pëlqejnë ata që nuk bëjnë kompromis me komercialitetin, ata që kërkojnë thellësi. Por kam përshtypjen se shpesh mungon përvoja. Një letërsi pa dhimbje nuk qëndron. Dhe ndonjëherë shoh poezi shumë të bukur formalisht, por pa zë të vërtetë. Kam besim se brezat që vijnë do të gjejnë fjalën e tyre, nëse nuk i zë trullosja e rrjeteve sociale.

Dhe një pyetje e fundit: çfarë është poezia për ju, në këtë moshë dhe në këtë fazë të jetës?

Poezia është fryma ime e dytë. Nuk më ushqen materialisht, por më shpëton nga zbrazëtia. Ajo është një mënyrë për të thënë “jam këtu”, edhe kur askush nuk dëgjon. Në fund të ditës, ajo është një dritare e vogël që hapet në një mur të madh. Dhe për mua, kjo dritare vlen më shumë se çdo gjë tjetër.

Intervistoi: Window.Al

Boston – Korrik 2025