“Ligji i Forcës vs. Forca e Ligjit:

Pse përplasja SHBA-GJPN po shpërbën drejtësinë globale”

Konflikti mes Shteteve të Bashkuara dhe Gjykatës Penale Ndërkombëtare (GJPN/ICC) ka arritur një nivel të paprecedentë tensioni. Ky përballje nuk është thjesht një mosmarrëveshje diplomatike, por një betejë parimore mbi sovranitetin kombëtar dhe kufijtë e drejtësisë globale.

Pse SHBA-ja po e lufton kaq ashpër GJPN-në?

Pozicioni i ashpër i Uashingtonit, i artikuluar qartë nga Sekretari i Shtetit Marco Rubio, bazohet në dy argumente kryesore:

• Mbrojtja e sovranitetit: SHBA-ja nuk e ka ratifikuar Statutin e Romës (marrëveshjen themeluese të gjykatës). Sipas parimit amerikan, asnjë institucion i huaj nuk mund të ketë juridiksion mbi qytetarët ose ushtarët amerikanë pa pëlqimin e shtetit të tyre.
• Akuzat për politizim: Uashingtoni pretendon se GJPN-ja po përdoret si një “armë politike” nga kundërshtarët e saj për të penguar politikën e jashtme dhe të mbrojtjes të SHBA-së dhe aleatëve të saj, veçanërisht Izraelit.

Kronologjia e përplasjes: Si arritëm këtu?

Marrëdhënia e SHBA-së me gjykatën në Hagë ka qenë gjithmonë e luhatshme, por vitet e fundit kanë shënuar një përpjekje të hapur për të sanksionuar vetë strukturën e saj.

• Nënshkrimi pa ratifikim
  Viti 2000
  Presidenti Bill Clinton nënshkroi Statutin e Romës, por refuzoi t’i kërkonte Senatit ratifikimin e tij. Më vonë, në vitin 2002, administrata e George W. Bush e tërhoqi zyrtarisht nënshkrimin dhe nënshkroi marrëveshje dypalëshe me shumë vende për të garantuar që ushtarët amerikanë nuk do të dorëzoheshin kurrë në Hagë.
• Hetimet për Afganistanin
  Viti 2020
  Gjykata nisi hetimet për krimet e dyshuara të luftës në Afganistan, përfshirë ato të kryera nga trupat amerikane. Administrata e parë e Donald Trumpit u përgjigj duke vendosur sanksione ndaj prokurores së atëhershme, Fatou Bensouda.
• Urdhër-arrestet për Izraelin
  Nëntor 2024
  GJPN lëshoi urdhër-arreste për kryeministrin izraelit Benjamin Netanyahu dhe ish-ministrin e mbrojtjes Yoav Gallant për krime të dyshuara të luftës në Gaza. Kjo nxiti një reagim të ashpër dhe të menjëhershëm nga dy partitë e mëdha në SHBA.
• Rikthimi i Trumpit dhe Sanksionet e Reja
  Vitet 2025 – 2026
  Me rikthimin e Trumpit në Shtëpinë e Bardhë dhe emërimin e Marco Rubios si Sekretar Shteti, SHBA-ja aplikoi sanksione të plota financiare dhe ndalim udhëtimi për Kryeprokurorin Karim Khan dhe gjyqtarët e GJPN-së të përfshirë në rastin e Izraelit.

“Hagë-Invasion Act” dhe mbrojtja ligjore e SHBA-së

Shumë pak njerëz e dinë se SHBA-ja ka një ligj të posaçëm të miratuar që në vitin 2002, i njohur jozyrtarisht si “Ligji për Pushtimin e Hagës” (Hague-Invasion Act ose zyrtarisht American Service-Members’ Protection Act).

Ky ligj autorizon Presidentin e SHBA-së të përdorë “të gjitha mjetet e nevojshme dhe të përshtatshme” (përfshirë forcën ushtarake) për të liruar çdo ushtar apo zyrtar amerikan apo aleat që mbahet i burgosur ose po gjykohet nga GJPN-ja në Hagë. Ky ligj ndalon gjithashtu çdo bashkëpunim të agjencive shtetërore amerikane me këtë gjykatë.

Reagimi i Gjyqtarëve dhe Europës

Gjyqtarët e sanksionuar nga SHBA-ja po përgatisin padi ligjore, duke argumentuar se këto sanksione cenojnë pavarësinë e gjyqësorit dhe përbëjnë ndërhyrje të jashtme në proceset e drejtësisë.

Vendet evropiane (si Gjermania, Franca dhe Britania e Madhe), të cilat janë mbështetëse të fuqishme të GJPN-së dhe kontribuueset kryesore financiare të saj, ndodhen në një udhëkryq të vështirë diplomatik: ato duhet të zgjedhin mes mbrojtjes së sistemit të drejtësisë ndërkombëtare ose ruajtjes së marrëdhënieve strategjike e ushtarake me Uashingtonin.

Përplasja mes Shteteve të Bashkuara dhe Gjykatës Penale Ndërkombëtare na çon në një konkluzion të pashmangshëm: rendi ndërkombëtar po kalon nga një epokë e rregullave dhe traktateve shumëpalëshe, në një epokë të papërpunuar të gjeopolitikës së fuqisë së rreptë (Realpolitik).

Kur një superfuqi si SHBA-ja vendos të “shkatërrojë” ose të paralizojë funksionalisht një institucion si GJPN-ja, ajo nuk po godet vetëm disa gjyqtarë në Hagë, por po riformëson mënyrën se si do të funksionojë bota në dekadat e ardhshme.

• Fundi i iluzionit të “drejtësisë universale”: Pa mbështetjen e fuqive të mëdha ushtarake dhe ekonomike (si SHBA, Kina, apo Rusia), GJPN-ja rrezikon të kthehet në një institucion që mund të gjykojë vetëm liderët e vendeve të vogla apo të dështuara (kryesisht në Afrikë apo Amerikën Latine), duke konfirmuar kritikën se ekziston një “drejtësi për të fortët dhe një tjetër për të dobëtit”.
• Sfidimi i sovranitetit evropian: Ky konflikt e vendos Evropën përpara një testi të jashtëzakonshëm presioni. Aleatët evropianë do të duhet të balancojnë vazhdimisht besnikërinë e tyre ndaj ligjit ndërkombëtar me nevojën jetike për ombrellën e sigurisë që u ofron Uashingtoni.
• Një precedent i rrezikshëm: Dobësimi i GJPN-së u jep një sinjal të qartë regjimeve autoritare kudo në botë se normat ndërkombëtare janë fleksibile dhe se llogaridhënia për krimet e luftës mund të evitohet nëse ke aleatët e duhur gjeopolitikë.

Drejtësia ndërkombëtare ka qenë gjithmonë një projekt idealist. Konflikti aktual tregon se kur idealet e së drejtës ndërkombëtare përplasen me interesat jetike të sigurisë dhe sovranitetit të një superfuqie, kjo e fundit ka gjithmonë mjetet dhe forcën për të diktuar rregullat e lojës. Beteja mes Uashingtonit dhe Hagës do të përcaktojë nëse bota e së ardhmes do të qeveriset nga forca e ligjit, apo nga ligji i forcës.