Shkodra dhe arti i të qeshurës
68 vjet nga themelimi i Estradës prefesioniste:

Historia e një qyteti që e shndërroi humorin në identitet, kulturë dhe liri

“Një popull që di të qeshë me veten është një popull që nuk e humbet kurrë lirinë e shpirtit.”
Më 3 korrik 1958 u përurua Estrada Profesioniste e Shkodrës. Në kronikat e kohës kjo u regjistrua si lindja e një institucioni artistik. Në të vërtetë, ishte shumë më tepër se kaq. Ishte dita kur një qytet i dha një emër, një skenë dhe një institucion një tradite që kishte jetuar prej shekujsh në gjuhën, zakonet, mendësinë dhe shpirtin e tij.

Sepse humori shkodran nuk lindi më 1958.
Ai lindi shumë kohë më parë, në rrugicat me kalldrëm ku njerëzit mateshin jo me pasurinë, por me mençurinë e fjalës. Lindi në odat ku kuvendi nuk kishte nevojë për libra, sepse urtia kalonte gojë më gojë. Lindi në pazarin ku tregtari fitonte klientin po aq me zgjuarsi sa me mallin që shiste. Lindi në sofrat familjare ku një batutë e thënë në kohën e duhur vlente sa një mësim i tërë morali.

Në Shkodër, humori nuk ishte kurrë tallje.
Ishte kulturë.
Nuk ishte cinizëm.
Ishte qytetari.
Nuk ishte zbavitje.
Ishte filozofi.

Kjo është arsyeja pse, kur përmendet Shkodra, mendja shkon natyrshëm te fotografia e Pietro dhe Kel Marubit, te poezia e Gjergj Fishtës, te revolta morale e Migjenit, te proza elegante e Ernest Koliqit, te skena e teatrit “Migjeni”, te futbolli i “Vllaznisë”, te biçikleta, te muzika qytetare dhe te gjithë ai univers kulturor që e ka bërë këtë qytet një përjashtim në historinë shqiptare.

Në këtë univers, humori zë një vend krejt të veçantë.
Jo rastësisht.
Sepse satira është motra e lirisë.
Ajo lind vetëm aty ku mendimi është i gjallë.
Shkodra është ndoshta qyteti shqiptar që e ka kultivuar më gjatë dhe më natyrshëm kulturën e ironisë.
Mjafton të lexosh Fishtën.

Nën petkun e humorit të tij shpërthyes fshihet një nga satirat më të fuqishme politike dhe shoqërore të letërsisë shqiptare. Në “Gomari i Babatasit”, ai nuk qesh për të zbavitur. Ai qesh për të demaskuar marrëzinë, servilizmin dhe mediokritetin. Ai përdor humorin si bisturi morale.

Edhe Migjeni, megjithëse kujtohet si poeti i dhembjes, e ndërtoi një pjesë të revoltës së tij mbi ironinë therëse. Personazhet e tij shpesh janë tragjikë pikërisht sepse realiteti bëhet aq absurd, sa e qeshura dhe loti bashkëjetojnë në të njëjtën fjali.
Ernest Koliqi, me elegancën e prozës së tij, ruajti po atë finesë qytetare ku buzëqeshja nuk e ulte kurrë dinjitetin e njeriut.
Kjo traditë kaloi në faqet e revistave, në karikaturat e Tefë Palushit, në bejtet popullore, në anekdotat qytetare dhe në bisedat e përditshme.
Prandaj, kur u krijua Estrada Profesioniste, ajo nuk solli diçka të re.
Ajo mblodhi në një skenë atë që Shkodra kishte kultivuar prej brezash.
Filozofi francez Henri Bergson shkruante se “e qeshura lind sa herë që jeta ngurtësohet në mekanizëm.”
Në thelb, satira është reagimi i shoqërisë ndaj çdo forme absurditeti.
Këtë e kuptoi shumë mirë edhe diktatura komuniste.
Ajo kontrollonte gazetat.
Kontrollonte librat.
Kontrollonte universitetet.
Por nuk arriti kurrë ta kontrollonte plotësisht humorin.

Në Shkodër, satira mësoi të jetonte mes rreshtave.
Një pauzë në skenë.
Një shikim.
Një gjest.
Një fjali me dy kuptime.
Publiku e kuptonte menjëherë.
Censori jo gjithmonë.

Prandaj nuk ishte rastësi që një prej funksionarëve më të lartë të regjimit do të pranonte me shqetësim:
“Humori shkodran është një thikë me dy presa.”
Në të vërtetë, ishte një kompliment.
Sepse pushteti kishte kuptuar se humori nuk mund të burgosej.
Ai mund të censurohej.
Por jo të mposhtej.

Kur më 1954 regjisori Skanjeti solli në skenë “Estrada në penxhere” dhe “U çua njeri e tha”, askush nuk mund ta parashikonte se katër vjet më vonë Shkodra do të kishte një nga institucionet më të rëndësishme të kulturës shqiptare.
Më 14 nëntor 1958, me premierën “Në pavionin e operacionit të zemrës”, nën regjinë e Paulin Sekujt, nisi një rrugëtim që do të ndryshonte historinë e teatrit humoristik shqiptar.

Mbi 230 premiera.
Mijëra shfaqje.
Breza të tërë spektatorësh.
Qindra personazhe që u bënë pjesë e kujtesës sonë kolektive.
Pastaj erdhën mjeshtrat.
Tano Banushi.
Një artist që nuk interpretonte personazhe.
Ai krijonte arketipe.
Një ngritje vetulle, një heshtje, një ecje, një shikim mjaftonin që publiku të shpërthente në të qeshura.
Ai i përkiste asaj race aktorësh që nuk e luajnë humorin.
Ata janë vetë humori.
Krah tij, Zylha Miloti solli hijeshinë e humorit femëror shqiptar.

Paulin Preka, Hasan Smaja, Ndoc Sheldija, Drita Tahiri, Gjosho Vasija, Katrina Biga, Zef Deda, Gëzim Kruja, Sandër Ruçi, Jolanda Shala, Drande Xhaj, Besnik Çinari, Edmond Halili, Anton Krosaj dhe dhjetëra artistë të tjerë krijuan një shkollë interpretimi që ende nuk është studiuar aq sa meriton.
Sepse Estrada e Shkodrës nuk ishte vetëm repertor.
Ishte metodë.
Ishte estetikë.
Ishte etikë.
Filozofi rus Mikhail Bakhtin shkruante se e qeshura popullore është fitorja e njeriut mbi frikën.
Ndoshta askund kjo nuk është dëshmuar më bukur sesa në Shkodër.
Ky qytet nuk ka qeshur sepse nuk ka vuajtur.
Përkundrazi.
Ka qeshur sepse ka vuajtur.
Sepse e qeshura ishte mënyra më fisnike për të mos u mundur.
Në këtë kuptim, Estrada Profesioniste nuk është thjesht një institucion i artit skenik.
Ajo është një monument i antropologjisë shqiptare.
Një arkiv i psikologjisë sonë kolektive.
Një muze i gjallë i zgjuarsisë popullore.
Një dëshmi se kultura është forma më e lartë e rezistencës.
Sot, kur kremtojmë 68-vjetorin e saj, nuk përkujtojmë vetëm një teatër.
Përkulemi para një qyteti që e shndërroi humorin në një mënyrë të të qenit.
Dhe kjo është arsyeja pse Estrada Profesioniste e Shkodrës nuk i përket vetëm Shkodrës.
Ajo i përket historisë së kulturës shqiptare.

Sepse, nëse Fishta i dha satirës shqiptare epopenë e fjalës, Marubët i dhanë kujtesën e imazhit, Migjeni revoltën e ndërgjegjes dhe Koliqi elegancën e prozës, Estrada Profesioniste i dha popullit shqiptar një art po aq të rrallë: dinjitetin për të qeshur edhe në kohët kur jeta kishte shumë pak arsye për të buzëqeshur.
Kjo është arsyeja pse ajo mbetet, edhe sot, jo vetëm tempulli i humorit shqiptar, por një nga monumentet më të vyera të qytetërimit kulturor të Shkodrës.
Albert Vataj