Paralajmërimi i padëgjuar i Friedrich Hayek: Profeti i krizës së madhe të vitit 1929:

Në shkurt të vitit 1929, kur bursat botërore po zjenin nga optimizmi dhe njerëzit besonin se pasuria do të rritej pafundësisht, ekonomisti austriak Friedrich Hayek doli me një paralajmërim të zymtë: kreditë e lehta dhe spekulimet e tepërta financiare kishin krijuar çekuilibra tmerrësisht të rrezikshëm në ekonomi. Ndërsa kolegët e tij e injoruan, Hayek argumentoi se ky “bum” artificial i ushqyer nga paraja e lirë do të përfundonte pashmangshmërisht në një korrigjim të dhimbshëm.
Kur bursa e Nju Jorkut u shemb në mënyrë katastrofike vetëm pak muaj më vonë, në tetor të po atij viti, të gjithë kthyen sytë nga ai. Mbështetësit e tij e cilësuan si një gjeni që kishte parë rrezikun përpara pothuajse çdo ekonomisti tjetër në botë.

Teoria radikale: Pse kriza ishte “ilaçi” i duhur?

Hayek kishte një këndvështrim shumë të veçantë dhe kontrovers për recesionet ekonomike, i cili bazohej në tri shtylla kryesore:

• Pastrimi i gabimeve: Ai besonte se recesionet, megjithëse tmerrësisht të dhimbshme për popullatën, ishin një proces biologjikisht i domosdoshëm për tregun. Kriza shërbente për të korrigjuar dhe pastruar gabimet, investimet e kota dhe flluskat financiare që ishin krijuar artificialisht gjatë kohës së bollëkut.
• Kundër ndërhyrjes së shtetit: Hayek argumentonte me forcë se ndërhyrja e qeverisë, paketave të shpëtimit (bailouts) dhe tentativat për të stimuluar artificialisht ekonominë ishin një gabim trashanik. Sipas tij, këto masa vetëm sa do ta shtynin shërimin e vërtetë dhe do të krijonin probleme akoma më të mëdha e më inflacioniste në të ardhmen.
• Vetëkorrigjimi i tregut: Për të, tregu i lirë duhej lënë të gjente vetë rrugën e ekuilibrit, pa u prekur nga ndihma e shtetit, duke lejuar që çmimet dhe rrogat të binin derisa të kapnin pikën e tyre reale të vlerës.

Debati që ndau shekullin XX në dysh

Ky qëndrim e vendosi Hayek-un në një përplasje direkte dhe historike me ekonomistët që mbështetën veprimet agresive të qeverisë për të luftuar Depresionin e Madh (ku më i famshmi ishte rivali i tij i madh, John Maynard Keynes).

Debati shekullor: Kush kishte të drejtë? Të lejohej tregu të korrigjonte veten (Hayek) apo shteti të ndërhynte me miliarda për të shpëtuar vendet e punës (Keynes)? Kjo pikëpyetje u kthye në argumentin më përcaktues të politikave ekonomike të shekullit të kaluar.

Edhe sot, pothuajse një shekull më vonë, ekonomistët e të gjitha rrymave ende debatojnë ashpër nëse receta e Hayek-ut do ta kishte shkurtuar krizën duke e pastruar sistemin më shpejt, apo do t’i kishte çuar njerëzit në një vuajtje dhe varfëri akoma më të tmerrshme. Sido që të jetë, paralajmërimi i tij i saktë përpara kolapsit dhe thirrja e tij për një qeveri me kufizime maksimale mbeten ndër idetë më të diskutuara dhe më të gjalla të historisë moderne financiare.