“Lahuta e Malcís”, epopeja ku Shqipëria ngrihet nga gjaku, kujtesa dhe jehona e maleve të saj:

Gjergj Fishta dhe Lahuta e Malcis janë një nga ato raste të rralla në historinë e letërsisë kur poeti dhe vepra ngrihen së bashku si dy male binjake mbi fatin e një kombi, aq sa shpesh është e vështirë të kuptosh nëse ishte Shqipëria që e krijoi Fishtën apo Fishta që e rikrijoi Shqipërinë në ndërgjegjen e vetvetes, sepse në këtë poemë madhështore nuk kemi thjesht rrëfimin e disa ngjarjeve historike, as vetëm këngën heroike të një populli të rrethuar prej tragjedive ballkanike, por kemi krijimin poetik të vetë shpirtit shqiptar, të atij shpirti që endet ndër shekuj si një gjëmim lahute mbi kreshtat e maleve, duke bartur në vetvete krenarinë, gjakun, besën, mallkimin dhe pavdekësinë e një race që nuk pranoi të zhdukej.

Kur Eqrem Çabej thoshte se Fishta “zë fill me njësinë e vogël të fisit për të mbaruar te njësia më e madhe e kombit”, ai kishte kuptuar thelbin monumental të kësaj vepre, sepse “Lahuta e Malcís” nuk është thjesht poemë e maleve, por udhëtim drejt ndërgjegjes kombëtare, një ecje e gjatë nga oda e kullës shqiptare deri te tavolinat diplomatike të Europës, nga zëri i bariut Marash Uci deri te jehona historike e Abdyl Frashëri, prej kuvendeve të maleve deri te “Të shtatë Krajlat” e Londrës, ku fati i Shqipërisë copëtohej mbi hartat e diplomacisë europiane.

Që në vargjet e para të poemës ndihet fryma e një profecie kombëtare, një thirrje që vjen si nga thellësia e shekujve:
“Hej, moj Zânë, ti kjosh e bardhë!
Tridhetë herë, mana, rreth diellit
Hausit t’ qiellës toka ká ardhë…”
Kjo hyrje nuk është vetëm invokim poetik, por është një ceremoni epike, ku poeti duket sikur hyn në tempullin e historisë shqiptare për të ndezur zjarrin e kujtesës kombëtare, ndërsa zanat, malet, lahuta dhe gjaku i derdhur bëhen pjesë e një universi homerik, ashtu siç e kishte vërejtur me të drejtë Çabej kur fliste për “dritën homerike” që shkëlqen mbi këtë vepër.

Në të vërtetë, Gjergj Fishta e ndërton poemën e tij si Homeri ballkanik i shqiptarëve, por me një ndryshim të madh: Homeri këndonte një qytetërim në lindje të historisë europiane, ndërsa Fishta këndon një komb në prag të zhdukjes, një popull të rrethuar prej perandorive, intrigave dhe lakmive sllave, një Shqipëri që ende nuk ekzistonte si shtet, por që ekzistonte si plagë dhe si amanet.
Prandaj “Lahuta e Malcís” nuk mund të lexohet vetëm si letërsi; ajo është kronikë, testament, arkiv kombëtar dhe njëkohësisht kushtrim. Në çdo këngë të saj dëgjohet përplasja tragjike ndërmjet shqiptarit dhe historisë. Në njërën anë janë malet, kullat, besa dhe pushka; në anën tjetër janë kancelaritë europiane, intrigat diplomatike dhe pazaret mbi fatin e kombeve të vegjël.

Sa tronditëse tingëllojnë edhe sot vargjet:
“N’ at London, larg n’ at dervend
Të shtatë Krajlat bâjn kuvend,
Bâjn kuvend me shoqishojn:
Per Shqypní po bisedojn…”
Në pak vargje Fishta arrin të krijojë dramën e tmerrshme të një kombi që nuk është i pranishëm në tavolinën ku vendoset fati i tij. Shqipëria në poemë duket si një tokë që flet me gjakun e bijve të vet, ndërsa të tjerët flasin për të me lapsa diplomatësh. Dhe pikërisht këtu qëndron madhështia politike e Fishtës: ai nuk e sheh historinë shqiptare si histori viktimash pasive, por si një përleshje titanike për të mbijetuar.
Në këtë aspekt, poema ka një frymë profetike kadareane përpara vetë Kadaresë. Ashtu si në universin e Ismail Kadare, edhe tek Fishta historia nuk është kurrë e qetë; ajo është një makineri e egër që shtyp popujt e vegjël, ndërsa këta të fundit përpiqen të mbrojnë identitetin e tyre me armë, mite dhe kujtesë. Shqipëria e “Lahutës” është një vend i rrethuar nga hijet e perandorive, por edhe nga fantazmat e tradhtisë, sepse Fishta e di se kombet nuk rrënohen vetëm nga armiqtë e jashtëm, por edhe nga dobësitë e brendshme.

Kur lexon ironinë therëse me të cilën ai përshkruan kancelaritë europiane apo hipokrizinë diplomatike, të duket sikur dëgjon zërin e një profeti të zemëruar që e njeh fatin tragjik të Ballkanit:
“Nji pllamë vend, nji grusht njerzí,
Vllá as fis kurrkand mbí dhé,
Bukë pa bukë, e qe se prap
Té shtat Krajlat çue ké peshë…”
Këtu Shqipëria shfaqet si paradoksi i historisë: një komb i vogël, i varfër, i copëtuar, por që arrin të trazojë fuqitë e mëdha, sepse në të vërtetë ajo mbart një energji të lashtë që nuk pranon të shuhet.
Në planin artistik, forca e poemës qëndron te gjuha. Fishta nuk shkruan shqip; ai duket sikur farkëton vetë metalin e gjuhës. Dialekti gegë në duart e tij merr fuqinë e bronzit epik. Çdo varg tingëllon si goditje çekani mbi një armë të lashtë shqiptare. Në këtë kuptim kishte të drejtë Faik Konica kur thoshte se përkthimi nuk mund të sillte “muzikën e ritmit të Fishtës dhe koloritin e tij verbal”, sepse “Lahuta” nuk është vetëm kuptim; ajo është tingull, frymëmarrje, oshëtimë.

Madje ndonjëherë duket sikur vetë gjuha ngrihet në këmbë për të mbrojtur Shqipërinë. Vargjet nuk rrjedhin; ato marshojnë. Fjalët nuk përshkruajnë; ato luftojnë.
Kur poeti shpërthen:
“Per jetë t’ jetës rrnoftë Shqypnija!”
kjo nuk është më vetëm poezi, por klithma kolektive e një kombi që del prej shekujve të robërisë.
Në këtë pikë kuptohet edhe pse Lasgush Poradeci e quante Fishtën “shkëmb i tokës dhe shkëmb i shpirtit shqiptar”. Sepse “Lahuta e Malcís” ka pikërisht fortësinë e një shkëmbi: ajo nuk lëkundet nga moda letrare, as nga kohët politike. Për dekada u ndalua, u anatemua, u hesht, por mbeti aty, si ato kullat e moçme shqiptare që edhe të djegura vazhdojnë të ruajnë hijen e tyre mbi male.

Në mënyrë paradoksale, persekutimi që iu bë Fishtës gjatë diktaturës vetëm sa e bëri edhe më mitik. Regjimet totalitare gjithmonë kanë frikë nga poetët që arrijnë të kthehen në ndërgjegje kombëtare, sepse një komb mund të sundohet më lehtë kur i harrohet kujtesa. Dhe Fishta ishte pikërisht kujtesa shqiptare e ngritur në varg.
Prandaj vlerësimi i Norbert Jokl merr një peshë të jashtëzakonshme kur thotë se vetëm ai që jeton brenda kësaj bote mund të depërtojë aq thellë në shpirtin e këngëtarëve shqiptarë. Fishta nuk i sodit malësorët nga larg; ai flet me zërin e tyre. Ai nuk i idealizon artificialisht; ai i njeh me gjithë madhështinë dhe egërsinë e tyre, me besën dhe hakmarrjen, me burrërinë dhe tragjeditë.

Në këtë drejtim, “Lahuta e Malcís” është edhe epope e kodit shqiptar të nderit. Nën vargjet e saj ndihet Kanuni, ndihen kuvendet, ndihen ligjet e pashkruara që mbajtën gjallë identitetin shqiptar në mungesë të shtetit. Dhe pikërisht këtu poema merr një përmasë antropologjike e historike të jashtëzakonshme, siç e kishte kuptuar Maximilian Lambertz kur e quante “pasqyra, magazina e kopja besnike e jetës së shqiptarëve”.
Por mbi të gjitha, “Lahuta e Malcís” mbetet poema e mbijetesës shqiptare. Ajo është kënga e një populli që refuzoi të zhdukej. Dhe ndoshta askund kjo nuk shfaqet më fuqishëm sesa te momenti kur Shqipëria shpallet “zojë m’vedi”:
“Zojë m’ vedi me dalë Shqypnija…”
Këtu duket sikur pas gjithë gjakut, lotëve dhe shekujve të robërisë, kombi shqiptar del më në fund nga errësira historike për të hyrë në dritën e ekzistencës së vet.
Megjithatë Fishta nuk e shkruan këtë triumf me naivitet romantik. Ai e di se liria shqiptare është e brishtë, e rrethuar nga armiq dhe interesa të mëdha. Prandaj edhe fundi i poemës nuk tingëllon si pushim, por si vigjilje. Shqipëria del e lirë, por mbi të vazhdojnë të rëndojnë hijet e historisë.

Kjo është arsyeja pse “Lahuta e Malcís” mbetet ende sot një nga kulmet më të mëdha të letërsisë shqiptare dhe ballkanike. Ajo nuk është vetëm vepra e një poeti të madh; ajo është vetë monumenti poetik i Shqipërisë. Nëse kombet maten edhe nga aftësia për të krijuar epet e tyre, atëherë shqiptarët me Fishtën kanë ngritur një Iliadë të vetën, ku në vend të Akilit kemi malësorin shqiptar, në vend të Trojës kemi Shqipërinë e rrethuar, ndërsa mbi gjithë poemën dëgjohet jehona e lahutës që vazhdon të këndojë edhe sot, si një zë që vjen nga thellësia e shekujve për t’i kujtuar këtij kombi se liria, identiteti dhe kujtesa janë gjithmonë beteja që duhen fituar përsëri.

Dhe pikërisht këtu nis të kuptohet se përse Lahuta e Malcis nuk mbeti vetëm një vepër letrare, por u shndërrua në një lloj kujtese të dytë të kombit shqiptar, në një arkiv shpirtëror ku ruheshin jo vetëm ngjarjet, por edhe mënyra shqiptare e të jetuarit, e të luftuarit, e të dashuruarit dhe e të vdekurit, sepse Fishta e dinte se kombet e vegjël rrezikojnë jo vetëm të pushtohen, por edhe të harrojnë vetveten, e ndaj ai u përpoq të mbledhë në vargjet e tij gjithçka që koha mund të rrëmbente: fjalën e urtë, britmën e luftës, hijen e kullës, zërin e lahutës, besën, mallkimin, krenarinë dhe vetë tingullin e maleve shqiptare.

Në universin fishtian mali nuk është peizazh; ai është karakter. Grykat, bjeshkët, lumenjtë dhe kullat marrin frymë si qenie të gjalla, ndërsa natyra shqiptare duket sikur bashkëlufton me njerëzit e saj. Edhe stuhitë, bora apo rrufetë nuk përshkruhen thjesht si dukuri atmosferike, por si pjesë e fatit tragjik të këtij populli. Në shumë momente duket sikur vetë toka shqiptare mban anën e bijve të saj.
Prandaj poema ka një forcë të pazakontë vizuale. Teksa lexon Fishtën, nuk sheh vetëm skena; dëgjon oshëtima. Në sfond duket gjithnjë një qiell ballkanik i rënduar nga luftërat, ndërsa mbi të valëvitet flamuri i përgjakur i historisë shqiptare. Dhe kur poeti shkruan:
“Persè flamuri kuq e zí,
Sod mâ s’ pari, bukurí
Porsí fleta e Engllit t’ Zotit,
Po valvitë mbí tokë t’ Kastrjotit…”
ndien se flamuri nuk është më vetëm simbol shtetëror, por shenjë mistike e mbijetesës së kombit, një relike e shenjtë që del prej errësirës pesëshekullore.
Kjo lidhje ndërmjet historisë dhe mitit është një nga madhështitë më të rralla të Fishtës. Ai nuk e sheh Shqipërinë vetëm si realitet politik, por si një krijesë pothuaj biblike që endet ndër shekuj duke kërkuar ringjalljen e vet. Në këtë kuptim, “Lahuta” është shumë më tepër sesa epope historike; ajo është miti shqiptar i rikthimit.

Ndoshta prandaj në poemë ka aq shumë thirrje drejt qiellit, Zotit, zanave dhe fatit. Shqipëria tek Fishta nuk shpëton vetëm nga pushka e trimave, por edhe nga një lloj amaneti hyjnor. Kjo ndihet qartë te vargjet:
“Si premtue kisht’ Perendija:
Prap zojë m’ vedi duel Shqypnija.”
Këtu historia dhe providenca përzihen me njëra-tjetrën. Liria shqiptare duket njëkohësisht si fitore njerëzore dhe si përmbushje e një profecie të lashtë.
Por madhështia e Fishtës qëndron edhe në faktin se ai nuk bie kurrë në sentimentalizëm folklorik. Ai e njeh egërsinë e botës që përshkruan. Në “Lahutë” ka gjak, tradhti, pabesi, varfëri dhe mizori. Shqiptarët e tij nuk janë engjëj romantikë; janë qenie dramatike, të lindura në një tokë ku mbijetesa shpesh kërkonte ashpërsi. Pikërisht kjo e bën poemën të besueshme dhe njerëzore.

Në shumë këngë ndihet se historia shqiptare për Fishtën është një histori e mbijetesës në buzë të humnerës. Kombi shqiptar shfaqet si një popull që gjithmonë ka jetuar midis dy rreziqeve: pushtimit nga jashtë dhe përçarjes nga brenda. Prandaj poeti ngre vazhdimisht idenë e bashkimit kombëtar si kusht për ekzistencën historike të Shqipërisë.
Sa e fortë tingëllon kjo thirrje kur ai përmend copëtimin e trojeve shqiptare si një kasaphanë diplomatike:
“Ndoshta, Shkjaut na tue i a dá,
Si bashtinen – vllá per vllá,
Si me thânë, në kater pjesë…”
Në këto vargje ndodhet gjithë tragjedia shqiptare e shekullit XX. Një komb i ndarë si plaçkë lufte. Një atdhe që copëtohet mbi tavolina ambasadorësh. Dhe pikërisht këtu Fishta bëhet jo vetëm poet, por dëshmitar historik.

Në këtë dramë të madhe kombëtare, figura e Europës në poemë mbetet e dyfishtë dhe kontradiktore. Nga njëra anë ajo është vendi ku vendoset fati i Shqipërisë; nga ana tjetër është një fuqi shpesh e verbër ndaj vuajtjes shqiptare. Fishta e admiron qytetërimin europian, por njëkohësisht e sheh me dyshim diplomacinë europiane. Ai e kupton se kombet e vegjël rrallë trajtohen me drejtësi në lojën e fuqive të mëdha.
Kjo është arsyeja pse ironia e tij ndaj kancelarive europiane mbetet aq moderne edhe sot. Në shumë pasazhe duket sikur ai po tallet me teatrin diplomatik të kontinentit, ku fjalët për paqe dhe drejtësi shpesh fshehin interesa grabitqare. Kjo ironi fishtiane ka një forcë therëse të jashtëzakonshme dhe shpesh paraprin sarkazmën historike që më vonë do ta gjejmë tek Ismail Kadare.

Por përtej politikës dhe historisë, “Lahuta e Malcís” mbetet mbi të gjitha një himn i identitetit shqiptar. Në çdo faqe të saj ndihet përpjekja titanike për të thënë: shqiptarët ekzistojnë, kanë gjuhën e tyre, zakonet e tyre, kujtesën e tyre dhe të drejtën e tyre për të qenë të lirë.
Kjo është arsyeja pse gjuha në poemë merr rëndësi të jashtëzakonshme. Fishta e trajton shqipen si një flamur të dytë kombëtar. Në vargjet e tij fjala shqiptare fiton madhështi epike. Edhe termat më të ashpër të malësisë marrin një shkëlqim poetik të pazakontë. Lexuesi ndonjëherë ka ndjesinë se nuk po lexon vetëm poezi, por po dëgjon vetë gjuhën shqipe duke u ngritur në këmbë për të mbrojtur ekzistencën e saj.
Pikërisht për këtë arsye “Lahuta” mbeti e frikshme për regjimet që kërkonin ta shkëpusnin kombin nga rrënjët e veta historike. Një vepër e tillë nuk mund të kontrollohej lehtë, sepse ajo zgjonte kujtesën, ndërsa diktaturat gjithmonë kanë frikë nga kujtesa. Dhe sa më shumë u përpoqën ta heshtnin Fishtën, aq më shumë ai u kthye në legjendë.

Sot, kur lexon Gjergj Fishtën, të duket sikur dëgjon një zë që vjen nga fundi i maleve shqiptare dhe që flet jo vetëm për të kaluarën, por edhe për fatin e përhershëm të këtij kombi: rrezikun për t’u harruar, nevojën për t’u bashkuar dhe detyrën për të mbrojtur identitetin e vet në një botë që shpesh i shtyp popujt e vegjël.
Dhe ndoshta kjo është prova më e madhe e pavdekësisë së “Lahutës së Malcís”: fakti që ajo nuk lexohet si një relike muzeale e një kohe të shkuar, por si një vepër që vazhdon të flasë me ankthin, krenarinë dhe plagët e shqiptarëve edhe sot, sikur lahuta e Fishtës ende të binte mbi kreshtat e Ballkanit, duke i kujtuar këtij kombi se historia nuk i fal popujt që harrojnë vetveten.

Shkruan Ndriçim kulla: